15 වන පරිච්ඡේදය: තාක්ෂණය සහ කෘතිම බුද්ධි (AI) සංවර්ධනය තුළ පුරුෂාත්ම හීනනය
පුරුෂාත්ම හීනනය යනු පිරිමින් අත්විඳින අනාරක්ෂිතභාවය සහ අසමත්භාවය පිළිබඳ හැඟීම් ඉස්මතු කරන සංකල්පයක් වන අතර, එය හුදෙක් සමාජ සබඳතා සහ බල ව්‍යුහයන්ට පමණක් සීමා නොවේ — එය තාක්ෂණය සහ කෘතිම බුද්ධිය (AI) යන ක්ෂේත්‍ර දක්වා ද විහිදේ. ඓතිහාසිකව, පිරිමින් මෙම ක්ෂේත්‍රවල ආධිපත්‍යය දැරීමට උත්සාහ කර ඇති අතර, එහිදී බොහෝ විට කාන්තාවන් බැහැර කරමින් ස්ත්‍රී-පුරුෂ පක්ෂග්‍රාහීත්වයන් (Gender biases) ශක්තිමත් කර ඇත. මෙම බැහැර කිරීමේ භාවිතයන් පුළුල් පිතෘ මූලික ව්‍යුහයන් පිළිබිඹු කරනවා පමණක් නොව, නූතන සමාජයේ අත්‍යවශ්‍ය අංගයක් බවට පත්ව ඇති තාක්ෂණයන්හි හැඩය තීරණය කිරීමට ද දායක වේ.
කාර්මික විප්ලවයේ මුල් අවධියේ සිට කෘතිම බුද්ධියේ ශීඝ්‍ර දියුණුව දක්වා, තාක්ෂණික කර්මාන්තය මෙහෙයවනු ලැබුවේ පුරුෂ කේන්ද්‍රීය ප්‍රවේශයකිනි. තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයේ වැදගත් භූමිකාවන්ගෙන් කාන්තාවන් බැහැර කිරීම යනු පුරුෂාත්ම හීනනයේ රෝග ලක්ෂණයකි — එය බලය සමඟ බද්ධ වී ඇති ක්ෂේත්‍රයක් මත තම ආධිපත්‍යය තහවුරු කිරීමට සහ පාලනය පවත්වා ගැනීමට පිරිමින් දරන උත්සාහයකි. මෙම පරිච්ඡේදය මගින්, තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයේ කාන්තාවන් කොන් කිරීමේ සිට ස්ත්‍රී-පුරුෂ අසමානතාවය පවත්වාගෙන යන පක්ෂග්‍රාහී ඇල්ගොරිතම (Biased algorithms) නිර්මාණය කිරීම දක්වා තාක්ෂණයේ වර්ධනයට පුරුෂාත්ම හීනනය බලපා ඇති ආකාරය ගවේෂණය කරනු ඇත. අවසාන වශයෙන්, මෙම බැහැර කිරීමේ ව්‍යුහයන් බිඳ දමා කෘතිම බුද්ධි සංවර්ධනය සඳහා වඩාත් ඇතුළත් කරගන්නා සුළු (Inclusive) සහ සදාචාරාත්මක අනාගතයක් නිර්මාණය කිරීමට අවශ්‍ය පියවර අපි පරීක්ෂා කරන්නෙමු.
තාක්ෂණය තුළ පුරුෂාධිපත්‍යයේ ඓතිහාසික සන්දර්භය
තාක්ෂණික කර්මාන්තයේ පුරුෂාධිපත්‍යයේ මූලාරම්භය කාර්මික විප්ලවය දක්වා දිවයයි. එහිදී නව තාක්ෂණයන් සහ යන්ත්‍රෝපකරණ සංවර්ධනය කිරීම මූලික වශයෙන් පිරිමි ශ්‍රමය සහ ප්‍රවීණත්වය සමඟ සම්බන්ධ විය. මෙම කාල වකවානුවේදී කාන්තාවන් බොහෝ විට රෙදිපිළි කර්මාන්තය හෝ ලිපිකරු තනතුරු වැනි ද්විතීයික හෝ සහායක යැයි සැලකෙන භූමිකාවන්ට සීමා කරන ලද අතර, ඉංජිනේරුවන්, නව නිපැයුම්කරුවන් සහ කාර්මික ශිල්පීන් වැනි වඩාත් ගෞරවනීය සහ ඉහළ වැටුප් සහිත තනතුරු පිරිමින් විසින් හිමි කර ගන්නා ලදී. මෙම බෙදීම මගින් තාක්ෂණික දියුණුව යනු සහජයෙන්ම පිරිමින්ට පමණක් හිමි වසමක්ය යන විශ්වාසය මත පදනම් වූ, නවෝත්පාදන ක්‍රියාවලියෙන් කාන්තාවන් බැහැර කිරීමේ පූර්වාදර්ශයක් ස්ථාපිත කරන ලදී.
තාක්ෂණ ක්ෂේත්‍රයේ කාන්තාවන් පිළිබඳ ඉතිහාසයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයක් වන්නේ ලොව ප්‍රථම පරිගණක ක්‍රමලේඛිකාව (Computer programmer) ලෙස සැලකෙන ඒඩා ලව්ලේස් (Ada Lovelace) ය. 19 වන සියවසේ මැද භාගයේදී ලව්ලේස් චාල්ස් බැබේජ්ගේ "Analytical Engine" සඳහා ප්‍රථම ඇල්ගොරිතමයක් සකස් කළාය. කෙසේ වෙතත්, ඇයගේ දායකත්වය නොතකා, පසුව ඇති වූ තාක්ෂණික දියුණුව තුළ කාන්තාවන් විශාල වශයෙන් පසෙකට තල්ලු වූ අතර පිරිමින් නායකත්ව සහ නවෝත්පාදන භූමිකාවන්හි පාලනය අත්පත් කර ගත්හ. පිරිමි උත්කෘෂ්ටභාවය තහවුරු කිරීමේ අවශ්‍යතාවයෙන් මෙහෙයවනු ලැබූ මෙම කාන්තා බැහැර කිරීම, අදටත් තාක්ෂණික කර්මාන්තයේ ආධිපත්‍යය දරන පිතෘ මූලික ව්‍යුහයන්ට පදනම දැමීය.
20 වන සියවසේ අගභාගයේදී තාක්ෂණික නවෝත්පාදනයේ කේන්ද්‍රස්ථානය ලෙස සිලිකන් වැලී (Silicon Valley) නැගී ආ නමුත්, එය පෙර කාර්මික යුගවල ස්ථාපිත වූ පිරිමි මූලික සංස්කෘතියම අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන ගියේය. ඇපල් (Apple), ගූගල් (Google) සහ මයික්‍රොසොෆ්ට් (Microsoft) වැනි සමාගම් — බොහෝ දුරට පිරිමින් විසින් ආරම්භ කරන ලද සහ මෙහෙයවන ලද සමාගම් — කාන්තාවන් නායකත්ව භූමිකාවන්ගෙන් බැහැර කරන සහ ශ්‍රම බලකාය තුළ ඔවුන්ව කොන් කරන පරිසරයන් නිර්මාණය කළේය. මෙම ආධිපත්‍යය හුදු සමාජීය පක්ෂග්‍රාහීත්වයක ප්‍රතිඵලයක් පමණක් නොව, එය පුරුෂාත්ම හීනතාවය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය පිළිබඳ පිළිබිඹුවකි — එහිදී තාක්ෂණය පාලනය කිරීම පිරිමින්ට තම ආධිපත්‍යය තහවුරු කිරීමට සහ කාන්තාවන් කෙරෙහි බලය පවත්වා ගැනීමට ඇති ක්‍රමයක් බවට පත් වේ.
මෙම සන්දර්භය තුළ, කාන්තාවන් බැහැර කිරීම හුදු ස්ත්‍රී-පුරුෂ පක්ෂග්‍රාහීත්වයේ අතුරු ඵලයක් නොව, තාක්ෂණය පිරිමි කේන්ද්‍රීයව තබා ගැනීම සඳහා ගනු ලැබූ හිතාමතා කළ උපාය මාර්ගයකි. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, STEM (විද්‍යාව, තාක්ෂණය, ඉංජිනේරු විද්‍යාව සහ ගණිතය) ක්ෂේත්‍රවල වෘත්තීන් හැදෑරීමෙන් කාන්තාවන් අධෛර්යමත් කරන ලද අතර, තාක්ෂණික කර්මාන්තයට ඇතුළු වූ කාන්තාවන් පවා නිතර වෙනස්කම් කිරීම්, හිරිහැර කිරීම් සහ වැටුප් විෂමතාවලට ගොදුරු විය. අද වන විට පවා, ගෝලීය පරිගණක ශ්‍රම බලකායෙන් කාන්තාවන් නියෝජනය කරන්නේ 26%ක් පමණි. මෙම සංඛ්‍යාලේඛනය මගින් තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රය තුළ කාන්තාවන් අඛණ්ඩව කොන් වී සිටින ආකාරය මැනවින් පෙන්නුම් කරයි.
AI සංවර්ධනය තුළ ස්ත්‍රී-පුරුෂ පක්ෂග්‍රාහීත්වය (Gender Bias)
තාක්ෂණික කර්මාන්තය වෙළාගත් පිරිමි ආධිපත්‍යය කෘතිම බුද්ධි (AI) ක්ෂේත්‍රය තුළට ද ගැඹුරින් විහිදී ඇත. එහිදී නූතන පද්ධතීන් මෙහෙයවන ඇල්ගොරිතම තුළම ස්ත්‍රී-පුරුෂ පක්ෂග්‍රාහීත්වයන් අන්තර්ගත වී ඇත. ප්‍රධාන වශයෙන් පිරිමින්ගෙන් සැදුම්ලත් AI සංවර්ධන කණ්ඩායම්, බොහෝ විට කාන්තාවන්ගේ සහ අනෙකුත් කොන් කරන ලද කණ්ඩායම්වල අත්දැකීම් නොසලකා හැරීමට හෝ ඒවා සැලකිල්ලට ගැනීමට අපොහොසත් වේ. මෙය සමාජීය අගතීන් පිළිබිඹු කරන තාක්ෂණයන් බිහි වීමට හේතු වේ.
AI තුළ පවතින පක්ෂග්‍රාහීත්වය පිළිබඳ වඩාත් කැපී පෙනෙන උදාහරණයක් වන්නේ මුහුණු හඳුනාගැනීමේ (Facial recognition) තාක්ෂණයයි. එහිදී ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය සහ ජාතිය (Race) මත පදනම්ව පුද්ගලයන් වැරදි ලෙස වර්ගීකරණය කරන බව සොයාගෙන ඇත. බුලම්විනි සහ ගෙබෲ (Buolamwini and Gebru, 2018) කළ පර්යේෂණයකින් හෙළි වූයේ, සැහැල්ලු සමක් සහිත පුද්ගලයන් හෝ පිරිමින් හඳුනා ගැනීමට සාපේක්ෂව, තද පැහැති සමක් සහිත කාන්තාවන් හඳුනා ගැනීමේදී මුහුණු හඳුනාගැනීමේ පද්ධති සැලකිය යුතු ලෙස අඩු නිරවද්‍යතාවයක් දක්වන බවයි. මෙම විෂමතාවය පැන නගින්නේ AI පද්ධති පුහුණු කිරීම සඳහා භාවිතා කරන පක්ෂග්‍රාහී දත්ත කට්ටල (Datasets) නිසාය; මෙම දත්ත කට්ටලවලට විවිධ ජාතීන්ට සහ ලිංගික අනන්‍යතාවන්ට අයත් පුද්ගලයන්ගේ රූප ඇතුළත් කිරීමට බොහෝ විට අපොහොසත් වේ.
මෙම පක්ෂග්‍රාහීත්වයන් අඛණ්ඩව පැවතීමෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ AI සංවර්ධන කණ්ඩායම් තුළ පවතින විවිධත්වයේ අඩුවයි. තාක්ෂණික සැලසුම්කරණ සහ සංවර්ධන ක්‍රියාවලීන්ගෙන් කාන්තාවන් සහ විවිධ ජාතීන්ට අයත් පුද්ගලයන් බැහැර කළ විට, ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිකෝණයන් සහ අත්දැකීම් තාක්ෂණය තුළ පිළිබිඹු නොවේ. මෙම නියෝජනය නොමැතිකම AI හි ක්‍රියාකාරීත්වය සීමා කරනවා පමණක් නොව, තාක්ෂණය හරහා පවතින මතවාදයන් (Stereotypes) සහ වෙනස්කම් කිරීම් තහවුරු කිරීම මගින් පවතින ස්ත්‍රී-පුරුෂ අසමානතාවය තවදුරටත් ශක්තිමත් කරයි.
තවද, බොහෝ AI පද්ධති සමාජයේ කාන්තාවන්ගේ භූමිකාව පිළිබඳ පවතින පැරණි මතයන් පිළිබිඹු කරමින් සාම්ප්‍රදායික ස්ත්‍රී-පුරුෂ භූමිකාවන්ම නැවත නිර්මාණය කරයි. නිදසුනක් වශයෙන්, 'සිරි' (Siri) සහ 'ඇලෙක්සා' (Alexa) වැනි අතථ්‍ය සහායකයන් (Virtual assistants) බොහෝ විට යටහත් පහත් ස්වරූපයක් අනුගමනය කරයි. එමගින් කාන්තාවන් යනු කීකරු සහ අණට අවනත වන පිරිසක් ලෙස නිරූපණය වන ස්ත්‍රී-පුරුෂ මතවාදයන් ශක්තිමත් කරයි. මෙම AI පද්ධති නිර්මාණය කර ඇත්තේ පිරිමි පාරිභෝගිකයන්ගේ අවශ්‍යතා මනසේ තබාගෙන වන අතර, එමගින් කාන්තාවන් සිටින්නේ පිරිමින්ගේ අවශ්‍යතා සපුරාලීමට සහ පිතෘ මූලික අපේක්ෂාවන්ට අනුකූල වීමටය යන අදහස තහවුරු කෙරේ.
මෙම පක්ෂග්‍රාහීත්වයේ ප්‍රතිවිපාක ඉතා පුළුල් ය. සෞඛ්‍ය සේවය, නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ අධ්‍යාපනය යන ක්ෂේත්‍රවලට AI වැඩි වැඩියෙන් ඒකාබද්ධ වන විට, මෙම ස්ත්‍රී-පුරුෂ මතවාදයන් සහ වෙනස්කම් කිරීමේ භාවිතයන් අඛණ්ඩව පැවතීම ස්ත්‍රී-පුරුෂ සමානාත්මතාවය කරා යන ප්‍රගතියට තර්ජනයක් වේ. AI පද්ධති ඇතුළත් කරගන්නා සුළු සහ සදාචාරාත්මක රාමුවක් තුළ සංවර්ධනය නොකරන්නේ නම්, සහස්‍ර ගණනාවක් තිස්සේ පුරුෂාත්ම හීනනය විසින් මෙහෙයවනු ලැබූ ස්ත්‍රී-පුරුෂ ගතිකත්වයන්ම තාක්ෂණය හරහා නැවත ශක්තිමත් වීමේ අවදානමක් පවතී.
තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයෙන් කාන්තාවන් බැහැර කිරීම සහ පුරුෂාත්ම හීනනය
තාක්ෂණය සහ AI සංවර්ධනයෙන් කාන්තාවන් බැහැර කිරීම හුදු ඓතිහාසික අහම්බයක් නොවේ; එය පුරුෂාත්ම හීනනයේ (Male inferiority) ප්‍රකාශනයකි. කාන්තාවන් මත ආධිපත්‍යය පැතිරවීමට සහ ඔවුන් පාලනය කිරීමට පිරිමින් තුළ පවතින මනෝවිද්‍යාත්මක පෙළඹවීම තාක්ෂණික කර්මාන්තයේ සංස්කෘතිය හැඩගස්වා ඇති අතර, පිරිමි උත්කෘෂ්ටභාවය පවත්වා ගන්නා බැහැර කිරීමේ භාවිතයන්ට මඟ පාදා ඇත. බොහෝ තාක්ෂණික සමාගම්වල පවතින "Bro culture" (පිරිමි මිතුරු සංස්කෘතිය) තුළ පිරිමි හඬවල් ප්‍රමුඛ වන අතර කාන්තාවන්ට සමාන අවස්ථා ලබා ගැනීමට දැඩි අරගලයක් කිරීමට සිදු වේ.
මෙම සංස්කෘතිය බඳවා ගැනීමේ පක්ෂග්‍රාහීත්වය, වැටුප් විෂමතාවය සහ කාන්තාවන්ට උපදේශකත්ව (Mentorship) අවස්ථා නොමැතිකම හරහා ප්‍රකාශ වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රය තුළ කාන්තාවන්ගේ නියෝජනය අඩුවන අතර ඔවුන්ට එම ක්ෂේත්‍රය තුළ තමන්ව කොන් වී ඇති බවක් හැඟේ. බොහෝ විට ලිංගික හිරිහැර සහ වෙනස්කම් කිරීම්වලින් පිරි සතුරු සේවා පරිසරයන් නිසා කාන්තාවන් තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයෙන් ඉවත් වන අතර, එය STEM ක්ෂේත්‍රවල කාන්තා රැඳී සිටීමේ අනුපාතය අඩු වීමට ප්‍රධාන හේතුවකි.
AI පක්ෂග්‍රාහීත්වය සහ එහි ගෝලීය බලපෑම
පුරුෂාත්ම හීනනයේ බලපෑම විශේෂයෙන්ම AI පද්ධති සංවර්ධනය කිරීමේදී පැහැදිලිව පෙනේ. AI පද්ධති පුහුණු කිරීම සඳහා භාවිතා කරන දත්ත කට්ටල (Datasets) බොහෝ විට ඒවා නිර්මාණය කරන පිරිමි සංවර්ධකයින්ගේ පූර්ව විනිශ්චයන් පිළිබිඹු කරයි.
මුහුණු හඳුනාගැනීමේ තාක්ෂණයේදී (Facial recognition), සුදු ජාතික පිරිමින්ට සාපේක්ෂව කළු ජාතික කාන්තාවන් වැරදි ලෙස හඳුනා ගැනීමේ ප්‍රතිශතය ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී. පර්යේෂණවලට අනුව, ප්‍රධාන වශයෙන් පිරිමි ඉංජිනේරුවන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද මෙම පද්ධති සුදු පිරිමි මුහුණු හඳුනා ගැනීමට වඩාත් නිරවද්‍ය වන අතර කාන්තාවන් හෝ වෙනත් ජාතීන් හඳුනා ගැනීමේදී දුර්වල වේ.
එමෙන්ම රැකියා සඳහා පුද්ගලයන් තේරීමේ මෘදුකාංග (Recruitment software) පවා කාන්තාවන්ට එරෙහිව පක්ෂග්‍රාහීව ක්‍රියා කරන අවස්ථා හමු වී ඇත. එක් ප්‍රමුඛ තාක්ෂණික සමාගමක් විසින් නිපදවන ලද AI මෙවලමක්, "කාන්තා" යන වචනය අන්තර්ගත වූ අයදුම්පත් ක්‍රමානුකූලව ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව සොයා ගන්නා ලදී. මෙයින් පෙනී යන්නේ නිර්මාණ ක්‍රියාවලියෙන් කාන්තාවන් බැහැර කිරීම හරහා පුරුෂාත්ම හීනනය AI පද්ධති තුළට කිඳා බැස ඇති ආකාරයයි.
තාක්ෂණික ක්ෂේත්‍රයේ පුරුෂාත්ම හීනනයට පිළියම් සෙවීම
මෙම විෂ සහිත ගතිකත්වය බිඳ දැමීම සඳහා තාක්ෂණික සමාගම් සහ පද්ධතිමය වශයෙන් ව්‍යුහාත්මක වෙනස්කම් සිදු කළ යුතුය:
ඇතුළත් කරගන්නා සුළු STEM අධ්‍යාපනය: තරුණ ගැහැණු ළමයින්ට STEM ක්ෂේත්‍ර සඳහා ප්‍රවේශය ලබා දීම සහ ඔවුන්ගේ ආත්ම විශ්වාසය ගොඩනැගීම සඳහා ආයෝජනය කිරීම.
සාධාරණ බඳවා ගැනීම් සහ වැටුප්: වැටුප් විෂමතා පරීක්ෂා කිරීම (Pay audits) සහ බඳවා ගැනීමේදී ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය නොසලකා හුදෙක් දක්ෂතාවය මත පදනම් වූ "Blind hiring" ක්‍රමවේද අනුගමනය කිරීම.
ආරක්ෂිත සේවා පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම: ලිංගික හිරිහැර සහ පක්ෂග්‍රාහීත්වය පිළිබඳ විවෘතව කතා කළ හැකි, මනෝවිද්‍යාත්මකව ආරක්ෂිත පරිසරයක් ගොඩනැගීම.
නායකත්ව භූමිකාවන්හි කාන්තා නියෝජනය: තීරණ ගන්නා මට්ටම්වල කාන්තාවන් සිටීමෙන් වඩාත් සදාචාරාත්මක සහ ඇතුළත් කරගන්නා සුළු තාක්ෂණයක් බිහි වේ.
සදාචාරාත්මක AI සංවර්ධනය: AI පද්ධති පරීක්ෂා කිරීමේදී විවිධ ජාතීන්ට සහ ලිංගික අනන්‍යතාවන්ට අයත් පිරිස් සම්බන්ධ කර ගැනීම සහ පක්ෂග්‍රාහීත්ව විගණන (Bias audits) සිදු කිරීම.