02 වන පරිච්ඡේදය: ගිල්ගමේෂ් වීර කාව්‍යය - පුරුෂාධිපත්‍යයේ පදනම
ලොව පැරණිතම ලිඛිත මහා කාව්‍යය ලෙස සැලකෙන 'ගිල්ගමේෂ් වීර කාව්‍යය' සාහිත්‍ය ඉතිහාසය තුළ සුවිශේෂී ස්ථානයක් ගනී. ක්‍රිස්තු පූර්ව 2100 දී පමණ පැරණි මෙසපොතේමියාවෙන් බිහි වූ මෙය, අමරණීයත්වය සොයා යන රජෙකුගේ කතාවකට වඩා එහා ගිය දෙයක් බව මේ පිළිබඳව විමසිල්ලෙන් බැලූ විට පෙනී යයි. මෙම මහා කාව්‍යය පැරණි ලෝකය වෙලාගත් පීතෘ මූලික වටිනාකම් පිළිබඳ ගැඹුරු පිළිබිඹුවක් වන අතර, මානව ඉතිහාසය පුරා අදටත් රැව්දෙන "පුරුෂෝත්තම භාවය" තහවුරු කිරීම සඳහා අවශ්‍ය පදනම මෙයින් සකස් කරන ලදී.
මිත්‍රත්වය, වීරත්වය සහ බලය පිළිබඳ විචිත්‍රවත් නිරූපණයන් හරහා ගිල්ගමේෂ් කාව්‍යය පුරුෂ චරිත උත්කර්ෂයට නංවන අතර, ස්ත්‍රී චරිත හුදෙක් පුරුෂ වීරයන්ට සහාය දෙන හෝ ඔවුන්ට අභියෝග කරන ද්විතීයික භූමිකාවන්ට පමණක් සීමා කර ඇත. පිරිමි ජයග්‍රහණ කෙරෙහිම පමණක් අවධානය යොමු කිරීමෙන්, පුරුෂාධිපත්‍යය පිළිගැනීමට ලක්වනවා පමණක් නොව, එය මහිමයට පත් කෙරෙන සමාජ රටාවක් තහවුරු කිරීමට මෙම කාව්‍යය උපකාරී විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම කෘතිය ලිඛිත භාෂාවේ සම්භවය සහ එහි භාවිතය පිළිබඳව ගැඹුරු ප්‍රශ්න මතු කරයි. මානව වර්ගයාගේ සුවිශේෂී ජයග්‍රහණයක් ලෙස සැලකෙන "ලිවීම" යනු, ඇත්ත වශයෙන්ම පුරුෂාත්ම හීනනයට (male inferiority) දුන් පිළිතුරක්ද? එනම්, ස්ත්‍රීන්වය යටපත් කිරීම නීතිගත කිරීමට සහ එය පවත්වාගෙන යාමට නිපදවූ මෙවලමක්ද?
පීතෘ මූලික සමාජයන්හි, ලිඛිත භාෂාව යනු පිරිමින් විසින් තමන්ගේම ආඛ්‍යාන වාර්තා කිරීමට, පාලනය කිරීමට සහ ප්‍රචාරය කිරීමට භාවිතා කළ ප්‍රබල මාධ්‍යයක් විය. මුල් කාලීන සාහිත්‍යය තුළ ස්ත්‍රී හඬ මෙලෙස යටපත් කිරීමේ ප්‍රතිඵල අදටත් අසන්නට ලැබෙන අතර, කාන්තාවන්ට අධ්‍යාපනය සහ පොදු අවකාශයේ හඬක් අහිමි කර ඇති සමහර නූතන සංස්කෘතීන් කෙරෙහිද මෙය බලපා ඇත.
සාහිත්‍යමය සහ ඓතිහාසික බලපෑමෙන් ඔබ්බට, ගිල්ගමේෂ් කාව්‍යයේ එන පිරිමි බැඳීම්, තරඟකාරිත්වය සහ ආධිපත්‍යය වැනි තේමාවන්, ඇල්ෆා පිරිමි සතුන් (alpha males) සමාජ ධුරාවලිය පාලනය කරන චිම්පන්සි රංචුවල චර්යාවන් සමඟ පුදුමාකාර සමානකමක් දක්වයි. මෙම සමානකම් පරීක්ෂා කිරීමෙන්, මානව ඉතිහාසයේ පුරුෂෝත්තම භාවය යනු ගැඹුරු පරිණාමීය රටාවන්ගේ පිළිබිඹුවක් වන ආකාරය අපට ගවේෂණය කළ හැකිය.
මෙම පරිච්ඡේදය මගින් ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය පුරුෂෝත්තම භාවය ස්ථාපිත කිරීමට දායක වූ ආකාරයත්, ස්ත්‍රී භූමිකාවන් යටපත් කළ ආකාරයත් සහ බහුතර ප්‍රයිමේටාවන්ගේ (primate) සමාජ ව්‍යුහයන් මෙයින් නිරූපණය වන ආකාරයත් විමසා බලයි. එමෙන්ම ලිඛිත භාෂාව, ඓතිහාසික ආඛ්‍යාන සහ මානව පරිණාමය එක්ව කාලයත් සමඟ පුරුෂාධිපත්‍ය ශක්තිමත් කළ ආකාරය පිළිබඳවද මෙහිදී විමර්ශනය කෙරේ.
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය තුළ පුරුෂෝත්තම භාවය
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යයේ හරය වන්නේ පිරිමි ශක්තිය, වීරත්වය සහ ආධිපත්‍යය සැමරීමයි. උරුක් (Uruk) නගරයේ රජු වන ගිල්ගමේෂ්, පුරුෂාධිපත්‍යයේ පරමාදර්ශයන් මූර්තිමත් කරයි: ඔහු දෙවියන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක්ද, මිනිසෙකුගෙන් තුනෙන් එකක්ද වන, තම ප්‍රජාව පීඩාවට පත් කරන ඒකාධිපතියෙකි. එහෙත් අවසානයේ ඔහු මිත්‍රත්වය සහ වික්‍රමාන්විත චාරිකා හරහා තම ගෞරවය දිනා ගනී. ඔහුගේ ගමන මගින් නිරූපණය වන්නේ පුරුෂාධිකාරිය අභියෝගයට ලක් නොවන, නිරපේක්ෂ සහ මහිමයට පත් වූ ලෝකයකි.
ඔහුගේ පීඩාකාරී පාලනය උරුක් වැසියන්ට තවදුරටත් ඉවසා සිටිය නොහැකි වූ විට, දෙවිවරු මැදිහත් වී ගිල්ගමේෂ්ට සමාන වූ සහ ඔහුගේ සමීපතම සගයා වූ 'එන්කිදු' (Enkidu) නම් වනචාරී මිනිසාව නිර්මාණය කළහ. අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය සහ පක්ෂපාතීත්වය මත පදනම් වූ ඔවුන්ගේ බැඳීම, පරමාදර්ශී පිරිමි සබඳතාවක් සංකේතවත් කරයි. එය හුදෙක් පිරිමි ජයග්‍රහණ සමරන මිත්‍රත්වයක් වන අතර, හුම්බාබා (Humbaba) මැරීම සහ ස්වර්ගයේ ගවයා (Bull of Heaven) පරාජය කිරීම වැනි ඔවුන්ගේ වීර ක්‍රියාවන් කතාවේ ප්‍රධාන තැනක් ගනී.
මෙම පිරිමි චරිත උත්කර්ෂයට නංවන අතරතුර, ස්ත්‍රී චරිත බොහෝ විට සහායක භූමිකාවන්ට පමණක් ලඝු කර ඇත. උදාහරණයක් ලෙස, 'ෂම්හට්' (Shamhat) නම් දේවස්ථාන ගණිකාව, එන්කිදුව ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමටත්, ලිංගිකත්වය හරහා ඔහුට මානව සංස්කෘතිය හඳුන්වා දීමටත් තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. එසේ වුවද, ඇයගේ තත්ත්වය අවසානයේදී යටහත් පහත් එකකි - ඇය පවතින්නේ බලවත් චරිතයක් ලෙස නොව, එන්කිදුව ගිල්ගමේෂ්ට සුදුසු සගයෙකු බවට පත් කරන "මංපෙත් සලසන්නියක්" ලෙස පමණි.
එලෙසම, 'ඉෂ්තාර්' (Ishtar) දේවතාවියට මහත් බලයක් තිබුණද, ඇය නිරූපණය කර ඇත්තේ චපල සහ පළිගන්නා සුලු තැනැත්තියක ලෙසය. විශේෂයෙන් ගිල්ගමේෂ් ඇයගේ ආරාධනා ප්‍රතික්ෂේප කළ විට ඇය හැසිරෙන ආකාරය මෙයට නිදසුනකි. ඇය ස්වර්ගයේ ගවයා මුදා හැර පළිගැනීමට ගන්නා උත්සාහය පිරිමි වීරයන් විසින් වහාම මැඩපවත්වනු ලබන අතර, එමගින් පිරිමි වීරත්වය හමුවේ ස්ත්‍රී බලය නිෂ්ඵල බව තහවුරු කෙරේ. ගිල්ගමේෂ්ගේ දේව මෑණියන් වන 'නින්සුන්' (Ninsun) ප්‍රඥාවන්ත සහ පෝෂණය කරන්නියක වුවද, ඇය පසුබිම් චරිතයකට සීමා වී ඇති අතර, ඇයගේ බලපෑම හුදෙක් උපකාරක මවකගේ භූමිකාවට පමණක් සීමා වේ.
මහිමයට පත් පිරිමි වීරයන්ට යටත් වූ මෙම ස්ත්‍රී නිරූපණයන්, චිම්පන්සි රංචුවල දක්නට ලැබෙන සමාජ ගතිකත්වයන් සමඟ මනාව සැසඳේ. එහිදී ඇල්ෆා පිරිමි සතුන් කායික ශක්තිය සහ සමාජ සන්ධාන හරහා බලය රඳවා ගන්නා අතර, බොහෝ විට ගැහැණු සතුන්ව කොන් කරනු ලබයි. ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදු තම ආධිපත්‍යය තහවුරු කර ගැනීමට සන්ධානයක් ගොඩනඟා ගන්නා සේම, පිරිමි චිම්පන්සීන් ද රංචුව තුළ තම බලය ශක්තිමත් කර ගැනීමට බැඳීම් ඇති කර ගනී. මෙම සමාන්තරතාවය මගින් මානව ආඛ්‍යානවල මෙන්ම පරිණාමීය චර්යාවන්හි ද දක්නට ලැබෙන පුරුෂ උත්තරීතර භාවයේ පුනරාවර්තන රටාව මැනවින් පැහැදිලි වේ.
ගිල්ගමේෂ් කාව්‍යය තුළ ස්ත්‍රී බලය මර්දනය කිරීම
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යයේ ආඛ්‍යානය පුරා පුරුෂ උත්තරීතර භාවය රජයන අතර, එහි එන ස්ත්‍රී චරිත පුරාණ සමාජයන් කාන්තාව දෙස බැලූ සහ ඇයට සැලකූ ආකාරය පිළිබඳ ප්‍රධාන දර්ශක ලෙස ක්‍රියා කරයි. මෙම චරිත කතාවේ ගලායාමට තීරණාත්මක වූද, ඔවුන්ගේ භූමිකාවන් මූලික වශයෙන් සැලසුම් කර ඇත්තේ පිරිමි ජයග්‍රහණ ඉස්මතු කිරීමට හෝ පාලනය නොකළ ස්ත්‍රී බලයක ඇති "භයානකකම" පෙන්වීමටය. මිථ්‍යා කථාමය සන්දර්භයක පවා ස්ත්‍රී නියෝජිතත්වය (agency) මර්දනය කිරීම සහ කාන්තාවන් මත පටවා තිබූ සීමාවන් පිළිබඳව මෙම මහා කාව්‍යය බොහෝ කරුණු හෙළි කරයි.
මේ සම්බන්ධයෙන් වඩාත්ම කැපී පෙනෙන චරිතයක් වන්නේ 'ෂම්හට්' නම් ඉශ්ටාර්ගේ දේවස්ථානයේ “ගණිකාවයි”. ලිංගික සබඳතාවක් හරහා එන්කිදුව වනචාරී තත්ත්වයෙන් මුදාගෙන, ඔහු "ශිෂ්ට සම්පන්න" මිනිසෙකු බවට පත් කරන චරිතය ලෙස ඇයව හඳුන්වා දෙයි. එන්කිදුව ශිෂ්ට සම්පන්න කිරීමේ මෙම ක්‍රියාව කතාවට අත්‍යවශ්‍ය වුවද, ෂම්හට්ව නිරූපණය කර ඇත්තේ ස්වාධීන පුද්ගලයෙකු ලෙස නොව හුදෙක් මෙවලමක් ලෙසය. එහිදී ඇයගේ ලිංගිකත්වය පිරිමි අරමුණු ඉටු කර ගැනීමේ උපකරණයක් ලෙස භාවිතා වේ. කාන්තාවන්ගේ ශරීර සහ ලිංගිකත්වය පිරිමි බලය වැඩි දියුණු කිරීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස වෙළඳ භාණ්ඩකරණය වූ ආකාරය පිළිබඳ ඇය සංකේතයක් බවට පත් වන අතර, ඒ හරහා ඇයට කිසිදු සැබෑ බලයක් හිමි නොවේ.
මෙම ගතිකත්වය බොහෝ පුරාණ සමාජවල දක්නට ලැබුණු පොදු රටාවක් පිළිබිඹු කරයි. එහිදී කාන්තාවකගේ වටිනාකම බොහෝ විට තීරණය වූයේ ප්‍රජනනය, ලිංගික සේවය හෝ ගෘහස්ථ ශ්‍රමය හරහා පිරිමි අවශ්‍යතා සපුරාලීමට ඇති හැකියාව මතය. ෂම්හට්ගේ භූමිකාව මගින් තහවුරු කෙරෙනුයේ ස්ත්‍රී සවිබල ගැන්වීමක් පිළිගත හැක්කේ එය පුරුෂ ආධිපත්‍යයට පහසුකම් සලසන්නේ නම් පමණක් බවයි. එමගින් පීතෘ මූලික සම්මතයන්ට එල්ල විය හැකි ඕනෑම සැබෑ අභියෝගයක් සීමා කෙරේ.
ආදරයට සහ යුද්ධයට අධිපති 'ඉෂ්තාර්' දේවතාවිය ස්ත්‍රී බලය පිළිබඳ වඩාත් සංකීර්ණ නිරූපණයක් ඉදිරිපත් කරයි. දේවමය චරිතයක් ලෙස ඇය ලිංගිකත්වය සහ විනාශය යන දෙකම නියෝජනය කරන අතර, ස්ත්‍රී බලයේ ඇති ද්විත්ව ස්වභාවය මූර්තිමත් කරයි. කෙසේ වෙතත්, ගිල්ගමේෂ් විසින් ඇයව ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හරහා පුරුෂ උත්තරීතර භාවය තවදුරටත් ශක්තිමත් කෙරේ. ගිල්ගමේෂ් ඇයගේ ඇරයුම් බැහැර කිරීමෙන් ඇයව අවමානයට පත් කරනවා පමණක් නොව, ඇය තුළ ඇති වන කෝපය නිසා 'ස්වර්ගයේ ගවයා' මුදා හැරීමට බලපාන සිදුවීම් මාලාවක් ද ආරම්භ කරයි. මෙම සිදුවීමෙන් පෙන්නුම් කරන්නේ ස්ත්‍රී බලය පිළිබඳ පැරණි සමාජවල තිබූ භීතියයි - එනම් පිරිමි පාලනයෙන් බැහැර වූ ස්ත්‍රී බලය භයානක සහ අතාර්කික දෙයක් ලෙස ඔවුන් දුටු ආකාරයයි.
ඉෂ්තාර්ගේ ක්‍රෝධය තාවකාලික අවුල් සහගත තත්ත්වයක් ඇති කළද, ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදුගේ වීරෝදාර උත්සාහයන් හමුවේ එය මැඩපැවැත්වේ. මෙහි පණිවිඩය පැහැදිලිය: ස්ත්‍රී බලය කෙතරම් ප්‍රබල වුවත්, පිරිමින්ගේ වීරත්වය සහ ශක්තිය අභිබවා යාමට එයට නොහැකිය. ගිල්ගමේෂ්ගේ මව වන 'නින්සුන්' ද ස්ත්‍රීත්වයේ පෝෂණීය සහ ප්‍රඥාවන්ත අංශයන් මූර්තිමත් කරන නමුත්, ඇයගේ භූමිකාව පසුබිමේ සිට මගපෙන්වීම් ලබා දීමට පමණක් සීමා වී ඇත. ඇයගේ ප්‍රඥාව අත්‍යවශ්‍ය වුවද, ඇය කිසිවිටෙකත් තම පුත්‍රයාගේ අධිකාරියට අභියෝග නොකරන, සහාය ලබා දෙන චරිතයක් ලෙස පමණක් පවතී.
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය තුළ ස්ත්‍රී චරිත මෙලෙස යටපත් කිරීම එකල පැවති සමාජ ධුරාවලිය මැනවින් පිළිබිඹු කරයි. එහිදී කාන්තාවන් බොහෝ විට පසුබිමට තල්ලු කරනු ලැබූ අතර, ඔවුන්ගේ දායකත්වය පිරිමි ජයග්‍රහණ හමුවේ යටපත් විය. ඉමහත් බලයක් හිමි ඉෂ්තාර් වැනි දිව්‍යමය චරිත පවා පාලනය කළ යුතු හෝ බැහැර කළ යුතු චරිත ලෙස නිරූපණය කිරීමෙන් පෙනී යන්නේ ස්ත්‍රී අධිකාරිය පිළිබඳව පුරුෂයන් තුළ තිබූ ගැඹුරු අනාරක්ෂිත බවයි.
මෙම ආඛ්‍යානය තුළ කාන්තාවන් ක්‍රමානුකූලව කොන් කිරීම මගින් ස්ත්‍රී ස්වාධීනත්වය පිළිබඳව පැවති පුළුල් සංස්කෘතික භීතියක් ප්‍රකාශ වේ. කාන්තාවන්ගේ භූමිකාවන් පිරිමි වීරයන්ට සහාය දෙන්නන් හෝ ඔවුන්ට එදිරිවාදිකම් කරන්නන් ලෙස සීමා කිරීමෙන්, ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා සමාජය හැඩගැස්වූ පීතෘ මූලික සම්මතයන් මෙම මහා කාව්‍යය විසින් නැවත තහවුරු කරයි. කාන්තාවන්ව නිෂ්ක්‍රීය හෝ කඩාකප්පල්කාරී බලවේග ලෙස හුවා දැක්වීමේ මෙම රටාව ගිල්ගමේෂ්ට පමණක් පොදු වූවක් නොවේ; එය බොහෝ පුරාණ ග්‍රන්ථවල පුනරාවර්තනය වන තේමාවකි. එහිදී කාන්තාවන්ව යොදාගනු ලැබුවේ සමාජය වෙනස් කරන සැබෑ නියමුවන් ලෙස නොව පිරිමි ආඛ්‍යානය ඉදිරියට ගෙන යාමට අවශ්‍ය පසුබිමක් ලෙස පමණි.
චිම්පන්සි රංචුවල හැසිරීම් සමඟ පවතින සමාන්තරතාවය
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යයේ නිරූපිත සමාජ ගතිකත්වයන් සහ චිම්පන්සි රංචුවල දක්නට ලැබෙන චර්යාවන් අතර පුදුමාකාර සමානකම් පවතී. මෙය මානව සමාජ පරිණාමය ගවේෂණය කිරීමට අපට කදිම අවස්ථාවක් සලසා දෙයි. මෙම සන්දර්භයන් දෙකෙහිම, බල අනුපිළිවෙල පවත්වාගෙන යාම සඳහා පුරුෂාධිපත්‍යය, තරඟකාරිත්වය සහ පිරිමි බැඳීම් ප්‍රධාන වේ. මෙම සමාන්තරතාවන් මගින් මානව සහ බහුතර ප්‍රයිමේටා (primate) හැසිරීම් අතර පවතින අඛණ්ඩතාව, විශේෂයෙන්ම පිරිමින් තම පාලනය ස්ථාපිත කර පවත්වාගෙන යන ආකාරය මැනවින් ඉස්මතු කරයි.
චිම්පන්සි සමාජවල, ඇල්ෆා පිරිමි සතුන් (alpha males) තම ආධිපත්‍යය තහවුරු කර ගනු ලබන්නේ කායික ශක්තිය සහ සමාජ සන්ධානවල එකතුවකිනි. මෙම පිරිමි සතුන් සම්පත් පරිභෝජනය සහ ලිංගික අවස්ථා වැනි වරප්‍රසාද භුක්ති විඳින නමුත්, ප්‍රතිවාදීන්ගෙන් තම තත්ත්වය ආරක්ෂා කර ගැනීමට ඔවුන්ට නිරන්තරයෙන් සටන් කිරීමට සිදු වේ. මෙම ගතිකත්වය මහා කාව්‍යයේ එන ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදු අතර සබඳතාවයෙන් පිළිබිඹු වේ. මුලදී, ගිල්ගමේෂ් තම ජනතාව පීඩාවට පත් කරමින් ඒකාධිපතියෙකු ලෙස පාලනය කරයි. කෙසේ වෙතත්, ඔහුගේ අධිකාරියට අභියෝග කරන වනචාරී මිනිසෙකු වන එන්කිදු මුණගැසීමෙන් පසු, ඔවුන් අතර අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය සහ සමානත්වය මත පදනම් වූ ගැඹුරු මිත්‍රත්වයක් ගොඩනැගේ.
ඔවුන්ගේ මෙම බැඳීම චිම්පන්සි රංචුවල දක්නට ලැබෙන පිරිමි බැඳීම්වල (male bonding) ප්‍රතිබිම්බයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. චිම්පන්සි සමාජය තුළ ආධිපත්‍යය සහ සමාජ සහයෝගීතාව පවත්වා ගැනීම සඳහා එවැනි සන්ධාන අත්‍යවශ්‍ය වේ. චිම්පන්සීන් රංචුව තුළ තම ස්ථානය ශක්තිමත් කර ගැනීම සඳහා එකිනෙකා පිරිසිදු කරගනිමින් (grooming) සහ සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන්නා සේම, ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදු ද තම බලය තහවුරු කර ගැනීමටත්, හුම්බාබා මැරීම සහ ස්වර්ගයේ ගවයා පරාජය කිරීම වැනි තනිව කළ නොහැකි ජයග්‍රහණ අත්පත් කර ගැනීමටත් හවුල්කාරිත්වයක් ගොඩනඟා ගනී.
පිරිමි තරඟකාරිත්වය කෙරෙහි දක්වන අවධාරණය, මෙම මහා කාව්‍යයේ මෙන්ම චිම්පන්සි සමාජ ව්‍යුහයන්හි ද දක්නට ලැබෙන තවත් ප්‍රධාන තේමාවකි. ගිල්ගමේෂ්ගේ ගමනේදී, ස්වර්ගයේ ගවයා සමඟ සටන් කිරීමේ සිට අමරණීයත්වය සෙවීම දක්වා ඔහුගේ ශක්තිය සහ නායකත්වය පරීක්ෂා කරන විවිධ අත්හදා බැලීම්වලට ඔහු මුහුණ දෙයි. මෙම අභියෝග, රංචුව තුළ තම තත්ත්වය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා ශක්තිය ප්‍රදර්ශනය කරමින් සහ කායික ගැටුම්වල නිරත වෙමින් පිරිමි චිම්පන්සීන් පවත්වන නිරන්තර අරගලයට සමාන වේ. මෙම ගැටුම්වල ප්‍රතිඵල මගින් සමාජ අනුපිළිවෙල තීරණය වන අතර, ශක්තිමත්ම පිරිමි සතුන් ධුරාවලියේ ඉහළටම පැමිණේ.
මහා කාව්‍යයේ එන සමාජ ධුරාවලිය සහ චිම්පන්සි හැසිරීම් අතර පවතින මෙම සමානකම්වලින් ගම්‍ය වන්නේ පුරුෂ ආධිපත්‍යය, තරඟකාරිත්වය සහ පිරිමි බැඳීම් යන තේමාවන් මානව සමාජයට පමණක් සීමා වූවක් නොවන බවයි. ඒ වෙනුවට, ඒවා ඉතිහාසය පුරා සමාජ ව්‍යුහයන් හැඩගැස්වූ ගැඹුරු පරිණාමීය රටාවන් පිළිබිඹු කරනවා විය හැකිය. නායකත්වය සහ බලය පිරිමි කේන්ද්‍රීය සන්දර්භයක් තුළ රාමුගත කිරීමෙන්, මෙම මහා කාව්‍යය "පිරිමින් යනු සමාජයේ ස්වභාවික පාලකයන්ය" යන ආඛ්‍යානය ගොඩනැගීමට දායක වේ. මෙය සහස්‍ර ගණනාවක් පුරා මානව සමාජය තුළ නොනැසී පවතින මිථ්‍යාවකි.
පුරුෂෝත්තම භාවය තහවුරු කිරීමෙහිලා ලිඛිත භාෂාවේ භූමිකාව
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යයේ වඩාත්ම සිත්ගන්නාසුලු අංගය වන්නේ කතාව පමණක් නොව, එය ප්‍රකාශ කළ මාධ්‍යයයි: එනම් ලිඛිත භාෂාවයි. මානව වර්ගයාගේ විප්ලවීය සොයාගැනීමක් වන "ලිවීම", අදහස්, නීති සහ ඉතිහාසය සුරැකීමට මග පෑදීය. කෙසේ වෙතත්, ආදී පීතෘ මූලික සමාජයවලදී ලිවීම යනු පාලන මෙවලමක් - එනම් පුරුෂාධිපත්‍යය නීතිගත කරන සහ කාන්තාවන් කොන් කරන බල ව්‍යුහයන් ස්ථාවර කරන මෙවලමක් විය.
ආරම්භයේ සිටම, ලිඛිත භාෂාව භාවිතා කරනු ලැබුවේ සමාජ ධුරාවලිය ශක්තිමත් කිරීමටය. ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය වාර්තා කළ 'කියුනිෆෝම්' (cuneiform) අක්ෂර ක්‍රමයේ වර්ධනයෙන් පිළිබිඹු වන්නේ පැරණි මෙසපොතේමියානු සමාජයේ පිරිමින් ඉටු කළ කේන්ද්‍රීය භූමිකාවයි. අකුරු ලිවීමේ හා කියවීමේ හැකියාව (Literacy) ප්‍රභූ පැලැන්තියට, එනම් ප්‍රධාන වශයෙන් පිරිමින්ට පමණක් සීමා වූ වරප්‍රසාදයක් විය. ඔවුන් එම හැකියාව භාවිතා කළේ සමාජ සම්මතයන් සහ වටිනාකම් තමන්ට රුචි පරිදි හැඩගැස්වීමටය. පිරිමි අධිකාරිය තහවුරු කරන ආගමික ග්‍රන්ථ සහ නීති පද්ධතීන් ලේඛනගත කිරීම හරහා, පොදු සහ පෞද්ගලික ජීවිතය යන දෙ අංශයේම පුරුෂ උත්තරීතර භාවය ස්ථාවර කරන ලදී.
ලිඛිත භාෂාවේ වර්ධනය කෙරෙහි පවා පුරුෂාත්ම හීනනය පිළිබඳ හැඟීම බලපා ඇති බවට තර්ක කළ හැකිය. එනම්, තමන්ගේ බලයට එල්ල වන තර්ජන හමුවේ සිය ආධිපත්‍යය තහවුරු කර ගැනීමට පිරිමින්ට ඇති වූ අවශ්‍යතාවයයි. කායික ශක්තියෙන් පමණක් පාලනය පවත්වා ගත නොහැකි වූ සමාජයන්හි, අදහස් ලේඛනගත කිරීම, අර්ථකථනය කිරීම සහ ප්‍රචාරය කිරීම නව ආකාරයක බලයක් බවට පත් විය. ලිඛිත වාර්තා හරහා පිරිමින්ට හැකි වූයේ සිදුවීම්, නීති සහ මතවාදයන්හි තමන්ගේම අනුවාදය (version) සුරක්ෂිතව තබා ගැනීමටත්, එම පිරිමි-කේන්ද්‍රීය ලෝක දැක්ම අනාගත පරපුරට දායාද කිරීමටත්ය.
පුරුෂාධිපත්‍යය තහවුරු කිරීමේදී ලිඛිත කථාංග ඉටු කළ ප්‍රධාන භූමිකාවට ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය කදිම නිදසුනකි. පිරිමි වීරත්වය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් සහ කාන්තාවන්ව පසුබිමට තල්ලු කරමින්, එම මහා කාව්‍යය එකල පැවති පීතෘ මූලික ව්‍යුහයන් පිළිබිඹු කළා පමණක් නොව ඒවා අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාමටද උදව් විය. මූලික සාහිත්‍යමය කෘතියක් ලෙස, නායකත්වය, වීරත්වය සහ ස්ත්‍රී-පුරුෂ භූමිකාවන් පිළිබඳව පසුකාලීන පරම්පරාවන්ගේ අවබෝධය හැඩගැස්වීමට එය බලපෑවේය. මේ අර්ථයෙන් ගත් කල, ලිඛිත භාෂාව යනු පීතෘ මූලික වටිනාකම් අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාමේ මාධ්‍යයක් බවට පත් වූ අතර, පිරිමි-කේන්ද්‍රීය ආඛ්‍යාන වෙනුවෙන් ස්ත්‍රී හඬ සහ දෘෂ්ටිකෝණයන් යටපත් කිරීමට එය සමත් විය.
අකුරු ලිවීමේ හා කියවීමේ ක්ෂේත්‍රයෙන් කාන්තාවන් මෙලෙස බැහැර කිරීම ඔවුන්ගේ යටත් භූමිකාව තවදුරටත් ශක්තිමත් කළේය. මෙසපොතේමියාව ඇතුළු බොහෝ පැරණි සමාජයන්හි කාන්තාවන්ට අධ්‍යාපනයට ඇති ප්‍රවේශය අහිමි කරන ලදී. එමගින් දැනුම සහ තීරණ ගැනීම සඳහා ඔවුන් පිරිමින් මත යැපෙන තත්ත්වයට පත් කරන ලදී. කාන්තාවන්ට අකුරු සාක්ෂරතාවය අහිමි කිරීමෙන්, සමාජයේ සංස්කෘතික හා බුද්ධිමය ජීවිතය හැඩගැස්වීමට ඔවුන්ට ඇති හැකියාව පීතෘ මූලික සමාජ විසින් සීමා කරන ලදී.
එපමණක් නොව, ලිඛිත වාර්තා ඉතිහාසයෙන් කාන්තාවන්ගේ ජයග්‍රහණ මකා දැමීමේ මෙවලමක් ලෙස ද භාවිතා විය. යුගයෙන් යුගයට වාර්තා කළ, ඉගැන්වූ සහ පැවත ආ කතාන්දරවල බොහෝ විට අවධාරණය කළේ පිරිමි ජයග්‍රහණ පමණි. එහිදී ස්ත්‍රී දායකත්වය කොන් කරන ලදී හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම මඟ හරින ලදී. ඉතිහාසය මෙලෙස තෝරා බේරා වාර්තා කිරීම හරහා අතීතය පිළිබඳ විකෘති දැක්මක් නිර්මාණය විය. එහිදී පිරිමින් ප්‍රගතියේ ප්‍රධාන නියමුවන් ලෙසත්, කාන්තාවන් හුදෙක් නිෂ්ක්‍රීය සහායකයන් හෝ අවධානය වෙනතකට යොමු කරන පිරිසක් ලෙසත් හුවා දැක්විණි.
ආගමික ග්‍රන්ථ ද මෙම මර්දනය සඳහා තීරණාත්මක කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. බොහෝ සම්ප්‍රදායන්හි ශුද්ධ වූ ලේඛන භාවිතා කරනු ලැබුවේ කාන්තාවන් යටපත් කිරීම සාධාරණීකරණය කිරීමටය. එහිදී කාන්තාවන් සහජයෙන්ම පව්කාර, දුර්වල හෝ පිරිමි මගපෙන්වීම් අවශ්‍ය අය ලෙස නිරූපණය කෙරිණි. මෙම ආඛ්‍යානයන් පැරණි යුගයේ පමණක් නොව, ඉතිහාසය පුරාම ස්ත්‍රී-පුරුෂ ධුරාවලියන් ශක්තිමත් කළ අතර, අදටත් පවතින ස්ත්‍රී-පුරුෂ අසමානතාවයට බලපාන නීති, සිරිත් විරිත් සහ සමාජ සම්මතයන් හැඩගැස්වීමට ද දායක විය.
පුරුෂාත්ම හීනනය සහ ඉතිහාසය පාලනය කිරීමේ ආශාව
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යයේ තවත් එක් ආකර්ෂණීය පැතිකඩක් වන්නේ, ලිඛිත ඉතිහාසය නිර්මාණය කිරීමේ ක්‍රියාවලිය පිටුපස පුරුෂාත්ම හීනනය විසින් මෙහෙයවන ලද පෙළඹවීමක් තිබීමයි. පිරිමින් තමන් තුළ ඇතැයි සිතූ අඩුපාඩු පියවා ගැනීමට උත්සාහ කිරීමේදී, මානව ප්‍රගමනය පිළිබඳ ආඛ්‍යානය ලේඛනගත කිරීමට සහ පාලනය කිරීමට ඔවුහු ලිවීම මෙවලමක් ලෙස යොදා ගත්හ. එසේ කිරීමෙන්, පිරිමි ජයග්‍රහණ අවධාරණය වන බව තහවුරු කිරීමටත්, ස්ත්‍රී දායකත්වය හෑල්ලු කිරීමට හෝ අමතක කර දැමීමටත් ඔවුන්ට හැකි විය.
ඉතිහාසය පුරාම, ලිවීමේ ක්‍රියාව බලය සමඟ සමීපව බැඳී පවතී. මෙම ලිවීම හරහා, දැනුම වාර්තා කිරීමට සහ සුරැකීමට ඇති හැකියාව මගින් සමාජයක සංස්කෘතික මතකය හැඩගැස්වීමේ ශක්තිය පිරිමින්ට ලැබුණි. මුල් ශිෂ්ටාචාරවල නීති, ආගමික ග්‍රන්ථ සහ ඉතිහාසය වාර්තා කළ ලේඛකයන් (scribes) අනිවාර්යයෙන්ම පිරිමින් වූ අතර, ඔවුන් ගොඩනැගූ කථා පුවත්වලින් පිළිබිඹු වූයේ පීතෘ මූලික පද්ධතීන්හි වටිනාකම් සහ ප්‍රමුඛතා වේ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, කාන්තාවන්ගේ කතාන්දර බොහෝ විට ඉවත් කරන ලද අතර, ඒවා ඇතුළත් කළ අවස්ථාවන්හිදී පවා සිදු වූයේ පිරිමි-කේන්ද්‍රීය ආඛ්‍යානය තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීමයි.
මෙම සන්දර්භය තුළ, ලිවීම යනු හුදෙක් සන්නිවේදන මෙවලමක් පමණක් නොව, කාන්තාවන් මර්දනය කිරීමට සහ පිරිමි ආධිපත්‍යය පවත්වා ගැනීමට මතවාදී සටන් බිමේ භාවිතා කළ උපායමාර්ගික අවියක් ලෙස දැකිය හැකිය. පිරිමි දෘෂ්ටිකෝණයකින් ඉතිහාසය වාර්තා කිරීම හරහා, පීතෘ මූලික සමාජයන්ට අතීතය සහ අනාගතය යන දෙකම මත සිය පාලනය තහවුරු කර ගැනීමටත්, ස්ත්‍රී හඬවල් කොන් වී පවතින බව සහතික කිරීමටත් හැකි විය.
ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය, පිරිමි වීරත්වය උත්කර්ෂයට නැංවීම සහ කාන්තාවන් කොන් කිරීම හරහා පුරුෂ උත්තරීතර භාවය පවත්වාගෙන ගිය ආකාරය පිළිබඳ මූලික නිදසුනකි. මෙම මහා කාව්‍යය ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදුගේ ජයග්‍රහණ පරම මානව ජයග්‍රහණ ලෙස හුවා දක්වයි. මේ අතර, පෝෂණය කරන්නියක හෝ පළිගන්නියක ලෙස පෙනී සිටින සියලුම ස්ත්‍රී චරිත, හුදෙක් පිරිමි වීරයන්ට සේවය කරන භූමිකාවන්ට ලඝු කර ඇත. ඉතිහාසය ලියූ ලේඛකයන් මෙම ගතිකත්වයන් ලොව මුල්ම කතාන්දර තුළටම කා වැද්දීම හරහා, අද දක්වා වන අනාගත පරපුරට පුරුෂ කේන්ද්‍රීය ලෝක දැක්මක් උරුම කර දීමට සමත් වූහ.
ලිඛිත භාෂාව පාලනය කිරීමත්, ඒ හරහා ඉතිහාසය පාලනය කිරීමත්, පුරුෂාධිකාරිය අභියෝගයට ලක් නොවන සමාජයන් බිහි කිරීමට තීරණාත්මක ලෙස බලපෑවේය. අද පවා, මෙම මුල්කාලීන ලේඛනවල උරුමය අප ස්ත්‍රී-පුරුෂ භූමිකාවන් සහ බල ගතිකත්වයන් වටහා ගන්නා ආකාරය කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කරයි. මෙම ආඛ්‍යානයන් පාලනය කිරීමෙන්, පිරිමින්ට තමන්ගේ අධිකාරිය නීත්‍යානුකූල කිරීමටත්, ලෝකය පිළිබඳ තමන්ගේ දැක්ම පවතින බව සහතික කිරීමටත් හැකි විය.
ලොව පැරණිතම ලිඛිත කතාව ලෙස ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය යනු හුදු ඓතිහාසික සාධකයකට වඩා එහා ගිය දෙයකි - එය පුරුෂ උත්තරීතර භාවය ගොඩනැගීමේ සැලසුම් සහගත නිල් පිටපතයි (blueprint). පිරිමි වීරයන් නිරූපණය කිරීම, කාන්තාවන් කොන් කිරීම සහ චිම්පන්සි රංචුවලට සමාන සමාජ ධුරාවලියන් පිළිබිඹු කිරීම හරහා, පිරිමි ආධිපත්‍යය යනු ස්වාභාවික සහ උත්කර්ෂවත් දෙයක් ලෙස සලකන ලෝක දැක්මක් මෙම කාව්‍යය විසින් තහවුරු කරයි.
ගිල්ගමේෂ් සහ එන්කිදු යන චරිත ශක්තිය, නායකත්වය සහ වීරත්වයේ පරමාදර්ශයන් මූර්තිමත් කරන නමුත්, එම ගුණාංග නිර්වචනය කර ඇත්තේ කාන්තාවන්ගේ භූමිකාව බැහැර කරන හෝ හෑල්ලු කරන රාමුවක් තුළය. ෂම්හට්, ඉෂ්තාර් සහ නින්සුන් වැනි ස්ත්‍රී චරිත කතාවේ ගලායාමට වැදගත් වුවද, අවසානයේ ඔවුන් නිරූපණය කර ඇත්තේ පිරිමි චරිතවලට යටත් වූවන් ලෙසය. මෙම ආඛ්‍යානය එකල පැවති පීතෘ මූලික වටිනාකම් අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යන අතර, කාන්තාවන්ගේ කාර්යභාරය ගෘහස්ථ ක්ෂේත්‍රයට පමණක් සීමා වී පිරිමින් පොදු ජීවිතය පාලනය කරන උරුමයක් බිහි කිරීමට දායක විය.
එපමණක් නොව, මෙම කාව්‍යය ලිඛිතව පැවතීම, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය සහ බලය පිළිබඳ සංස්කෘතික ආකල්ප හැඩගැස්වීමට බෙහෙවින් බලපෑවේය. පිරිමින්ව උත්කර්ෂයට නංවන සහ කාන්තාවන්ව කොන් කරන කථාන්තර වාර්තා කර සුරැකීමෙන්, අනාගත පරපුරට පුරුෂ උත්තරීතර භාවය පිළිගත් ලෝකයක් උරුම කර දීමට පැරණි සමාජයන් වගබලා ගත්තේය. ඉතිහාසය පාලනය කිරීමට සහ ස්ත්‍රී හඬ යටපත් කිරීමට ලිඛිත භාෂාව මෙවලමක් ලෙස භාවිතා කිරීමේ මෙම රටාව, මානව ඉතිහාසය පුරාම දෝංකාර දෙමින් අද අප දකින ලිංගික ගතිකත්වයන් හැඩගස්වා ඇත.
ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය සහ බලය පිළිබඳ නූතන සාකච්ඡාවලදී ගිල්ගමේෂ් මහා කාව්‍යය වැනි ග්‍රන්ථ විශ්ලේෂණය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. පුරාණ ආඛ්‍යාන පුරුෂ උත්තරීතර භාවය ගොඩනැගීමට දායක වූ ආකාරය පරීක්ෂා කිරීමෙන්, වර්තමාන ලිංගික අසමානතාවන්ගේ මුල් සොයා ගැනීමටත් වඩා සාධාරණ සමාජයක් කරා ගමන් කිරීමටත් අපට අවස්ථාව ලැබේ.