← Rudi kwenye kitabu Pakua PDF

Sura ya 11: Kuinuka kwa Vuguvugu za Kifeministi na Kukabiliana na Unyonge wa Kiume

Ufeministi umekua kupitia mawimbi kadhaa, kila moja likiwa na malengo na mikakati bainifu ya kupinga miundo ya mfumo dume na kuendeleza haki za wanawake. Vuguvugu hili limeunda upya kwa kiasi kikubwa uelewa wa jamii kuhusu majukumu ya kijinsia, likielekeza umakini katika masuala kama haki ya kupiga kura, usawa mahali pa kazi, afya ya uzazi, na, hivi karibuni zaidi, ukatili wa kijinsia na uanaharakati wa kidijitali. Hata hivyo, kipengele kimoja muhimu kimekuwa kikipuuzwa mara kwa mara katika mawimbi haya yote—mizizi ya kisaikolojia ya mfumo dume. Hasa, unyonge wa kiume, hofu iliyokita mizizi ya kutotosheleza na ukosefu wa usalama ambayo inawalazimu wanaume kudai utawala juu ya wanawake, bado kwa kiasi kikubwa haujashughulikiwa.

Mfumo dume si tu mfumo wa nje wa ukandamizaji. Umekita mizizi katika mfumo wa ndani wa kisaikolojia—imani kwamba wanaume lazima wadhibiti na kutawala ili kuthibitisha thamani yao na kudumisha madaraka yao. Ukosefu huu wa usalama, ingawa mara chache hujadiliwa katika mijadala ya kifeministi, ndio unaodumisha miundo ya mfumo dume katika tamaduni na vizazi vyote. Wanaume, waliojengwa kuona udhaifu kama ulegevu, mara nyingi huhamishia hofu zao kwa wanawake, wakitengeneza mifumo ya ukandamizaji inayofunika udhaifu wao wenyewe wa kihisia.

Katika historia yote, vuguvugu za kifeministi zimelenga dhihirisho la nje la mfumo dume—sheria, sera, kanuni za kijamii, na taasisi—bila kukabiliana kikamilifu na mienendo hii ya kihisia iliyofichika. Kushindwa kushughulikia unyonge wa kiume kumeacha pengo kubwa katika fikra za kifeministi, ambalo limezuia vuguvugu hilo kubomoa kikamilifu miundo inayodumisha ukosefu wa usawa wa kijinsia. Kuelewa unyonge wa kiume si tu zoezi la kitaaluma—ndio ufunguo wa kufumbua msingi wa kihisia ambao mfumo dume umejengwa juu yake.

Sura hii inalenga kuchunguza jinsi kila wimbi la ufeministi limepiga hatua kubwa katika kutetea haki za wanawake na kubomoa ukandamizaji wa kijinsia lakini limekosa fursa ya kushughulikia suala la msingi la unyonge wa kiume. Kwa kuchambua kwa kina mafanikio na mapungufu ya mawimbi haya, tutapendekeza mwelekeo mpya kwa fikra za kifeministi, ule unaojumuisha mwelekeo wa kisaikolojia wa mahusiano ya kijinsia na kuhamasisha uponyaji wa wanaume na wanawake kutokana na majeraha ya kihisia yaliyosababishwa na mfumo dume.

Wimbi la Kwanza: Mapambano ya Haki ya Kupiga Kura na Usawa wa Kisheria

Wimbi la kwanza la ufeministi lilianza mwishoni mwa karne ya 19, likichochewa na hitaji la haraka la wanawake kupata haki za msingi za kisheria na kisiasa. Wakati huu, wanawake walitengwa kwa kiasi kikubwa kutoka katika maisha ya umma, walinyimwa haki ya kupiga kura, kumiliki mali, au kushiriki katika ufanyaji wa maamuzi ya kisiasa. Viongozi wa wimbi la kwanza, ikiwa ni pamoja na watu kama Susan B. Anthony, Elizabeth Cady Stanton, na Emmeline Pankhurst, walijaribu kurekebisha dhuluma hizi kwa kuelekeza juhudi zao katika kupata utambuzi wa kisheria kwa wanawake kama raia kamili. Kampeni zao zilijikita katika kupata haki ya kupiga kura, fursa sawa ya elimu, na haki ya kumiliki na kurithi mali.

Vuguvugu la kudai haki ya kupiga kura (suffrage movement) likawa pambano kuu la wimbi la kwanza, huku haki ya wanawake ya kupiga kura ikiashiria tamaa yao ya ushiriki sawa katika maisha ya umma na siasa. Nchini Marekani, vuguvugu hili lilifikia kilele kwa kupitishwa kwa Marekebisho ya 19 ya Katiba mwaka 1920, mafanikio ya kihistoria yaliyowapa wanawake haki ya kupiga kura. Nchini Uingereza, juhudi za Wanakampeni wa Haki ya Kupiga Kura (Suffragettes), wakiongozwa na Pankhurst, zilisababisha Sheria ya Uwakilishi wa Watu ya 1918, ambayo iliwapa haki ya kupiga kura wanawake walio na umri wa zaidi ya miaka 30.

Hata hivyo, licha ya mafanikio haya makubwa, wimbi la kwanza la ufeministi halikupinga misingi ya kihisia ya mfumo dume. Vuguvugu hili lilijikita hasa katika usawa wa kisheria na kisiasa—katika kupata haki na mapendeleo ambayo wanaume tayari walikuwa wakifurahia—bila kuhoji kwa nini wanaume walishikilia haki hizi hapo awali. Wapigania haki ya kupiga kura walipigania wanawake kujumuishwa katika mfumo ambao kimsingi ulitawaliwa na wanaume lakini hawakuhoji sababu za kisaikolojia zilizofanya wanaume wahitaji kutawala.

Katika kiini cha mfumo dume kuna hofu ya kisaikolojia—hofu kwamba wanaume, ikiwa hawatadhibiti, watapoteza madaraka na hadhi yao. Hofu hii, ambayo inatokana na unyonge wa kiume, inawasuka wanaume kuunda mifumo ya kutenga na kudhibiti. Badala ya kukabiliana na ukosefu huu wa usalama, wanafeministi wa wimbi la kwanza walitafuta kufanya kazi ndani ya mfumo uliopo, wakiamini kwamba usawa wa kisheria ungetosha kuhakikisha uwezeshaji wa wanawake. Lakini haki za kisheria pekee hazingeweza kubomoa misingi ya kihisia ya mfumo dume, na hivyo wimbi la kwanza, licha ya mafanikio yake, liliacha suala la kina la unyonge wa kiume bila kuguswa.

Zaidi ya hayo, mtazamo wa haki ya kupiga kura na mageuzi ya kisheria, ingawa ulikuwa muhimu, mara nyingi ulipunguzwa kwa wanawake weupe wa tabaka la kati, ukiacha nje uzoefu wa wanawake wa rangi, wanawake wa tabaka la wafanyakazi, na makundi mengine yaliyotengwa. Wigo finyu wa wimbi la kwanza ulimaanisha kwamba ingawa lilipata ushindi mkubwa kwa kundi maalum la watu, lilishindwa kushughulikia mifumo mipana ya ukandamizaji iliyoathiri wanawake wote. Kwa njia hii, wimbi la kwanza liliweka msingi kwa vuguvugu za baadaye za kifeministi lakini pia liliangazia hitaji la mbinu jumuishi na pana zaidi kwa usawa wa kijinsia.

Kwa mukhtasari, ingawa wimbi la kwanza la ufeministi lilifanikiwa katika kupata haki muhimu za kisheria kwa wanawake, halikushughulikia vichocheo vya kisaikolojia vya utawala wa kiume—unyonge wa kiume—ambavyo vinaunga mkono mfumo dume. Kwa kujikita kwenye miundo ya nje ya ukandamizaji, wimbi la kwanza lilikosa fursa ya kuchunguza mienendo ya ndani inayoweka miundo hii mahali pake. Kama matokeo, vuguvugu hili lilifanya maendeleo lakini halikubomoa kikamilifu nguvu za kihisia zinazodumisha mfumo dume.

Wimbi la Pili: Haki za Mahali pa Kazi, Familia, na Uzazi

Wimbi la pili la ufeministi, ambalo liliibuka katika miaka ya 1960 na kudumu hadi miaka ya 1980, lililenga kupanua mapambano ya usawa wa kijinsia nje ya mipaka finyu ya haki za kisheria na kisiasa. Wakati wimbi la kwanza lilijikita katika haki ya kupiga kura na utambuzi wa kisheria, wimbi la pili lilishughulikia nyanja pana za kijamii na kitamaduni za ukandamizaji wa wanawake. Katikati ya wimbi hili kulikuwa na masuala kama vile ubaguzi mahali pa kazi, haki za uzazi, ukombozi wa kingono, na mgawanyo wa kazi wa kijinsia nyumbani.

Wanafikra na wanaharakati wa kifeministi wa wimbi la pili walitambua kwamba usawa wa kisheria pekee haukutosha kufikia usawa wa kweli wa kijinsia. Wanawake huenda walikuwa wamepata haki ya kupiga kura na fursa ya elimu, lakini bado walifungiwa katika majukumu ya jadi ya kijinsia ndani ya familia na mahali pa kazi. Matarajio yaliyowekwa kwa wanawake kuwa wake, akina mama, na walezi yaliendelea, na wanawake waliotafuta kujinasua kutoka katika majukumu haya walikabiliana na vizuizi vikubwa vya kijamii na kiuchumi.

Kitabu cha Betty Friedan, The Feminine Mystique (1963), mara nyingi kinapewa sifa kwa kuchochea wimbi la pili la ufeministi. Katika kitabu chake, Friedan alipinga imani iliyoshikiliwa na wengi kwamba utimilifu wa msingi wa wanawake ulitokana na majukumu yao kama wake na akina mama. Alibuni neno "tatizo lisilo na jina" (the problem that has no name) kuelezea kutoridhika kulienea kulikohisiwa na mama wa nyumbani wengi wa tabaka la kati, ambao, licha ya kuishi katika faraja ya kadiri, walihisi hawajatimizwa na walinasa katika majukumu yao ya nyumbani. Kazi ya Friedan iliwagusa wanawake wengi, hasa wale ambao walikuwa wameelimika lakini sasa walifungiwa nyumbani, na ilisaidia kuhamasisha vuguvugu lililolenga kupinga kanuni za kitamaduni zinazoamuru maisha ya wanawake.

Kiini cha wimbi la pili kilikuwa dai la kutendewa sawa mahali pa kazi. Wanawake walikuwa wakiingia kwenye nguvu kazi kwa idadi kubwa zaidi kuliko hapo awali, lakini walikabiliana na ubaguzi wa mishahara, unyanyasaji wa kijinsia, na fursa finyu za kupanda cheo. Kauli mbiu ya "Malipo Sawa kwa Kazi Sawa" (Equal Pay for Equal Work) ikawa mwito wa kuhamasisha wanafeministi wa wimbi la pili, walipotafuta kubomoa ukosefu wa usawa wa kimuundo uliofanya wanawake wategemee wanaume kiuchumi. Sheria ya Malipo Sawa ya mwaka 1963 nchini Marekani ilikuwa moja ya ushindi wa kisheria wa wimbi hili, ingawa pambano la usawa mahali pa kazi lilikuwa mbali na kumalizika.

Kipengele kingine muhimu cha wimbi la pili kilikuwa pambano la haki za uzazi. Wanafeministi walitoa hoja kwamba wanawake hawangeweza kufikia usawa wa kweli ikiwa hawakuwa na udhibiti juu ya miili yao wenyewe. Kidonge cha kupanga uzazi, kilichoidhinishwa na FDA mwaka 1960, kiliwapa wanawake udhibiti mkubwa zaidi wa chaguzi zao za uzazi, lakini upatikanaji wa njia za kuzuia mimba bado ulizuiwa katika maeneo mengi. Uamuzi wa kihistoria wa Roe v. Wade mwaka 1973, ambao ulihalalisha utoaji mimba nchini Marekani, ulikuwa ushindi mkubwa kwa vuguvugu la kifeministi la wimbi la pili. Uamuzi huu ulithibitisha haki ya wanawake ya kufanya maamuzi kuhusu miili yao wenyewe, kanuni ya msingi ambayo wanafeministi wa wimbi la pili waliamini ilikuwa muhimu kwa usawa wa kijinsia.

Hata hivyo, ingawa wimbi la pili lilifanya maendeleo makubwa katika kupinga kanuni za kijamii na vizuizi vya kisheria vilivyowakandamiza wanawake, halikukabiliana na mizizi ya kisaikolojia ya mfumo dume—hasa, unyonge wa kiume. Mwelekeo wa wimbi la pili ulikuwa katika kubomoa mifumo ya nje ya ukandamizaji, kama vile sheria, desturi za mahali pa kazi, na matarajio ya kijamii, lakini haukushughulikia mienendo ya ndani ya kihisia inayosukuma wanaume kuwatawala wanawake kwanza.

Katika kiini cha mfumo dume ni imani kwamba wanaume lazima wawe na udhibiti ili kuthibitisha thamani yao. Imani hii inatokana na ukosefu wa usalama uliofichika—hofu kwamba bila utawala, wanaume watapoteza madaraka na hadhi yao. Ukosefu huu wa usalama ndio tunaouita unyonge wa kiume. Wanaume, waliojengwa na kanuni za mfumo dume, wanafundishwa kuhusisha udhaifu na ulegevu na kukandamiza hisia kama hofu na huzuni. Matokeo yake, wanahamishia ukosefu wao wa usalama kwa wanawake, wakidai utawala ili kufunika udhaifu wao wenyewe wa kihisia.

Wakati wanafeministi wa wimbi la pili wakipigania haki ya wanawake kushiriki kwa usawa katika nguvu kazi na kufanya maamuzi kuhusu miili yao wenyewe, hawakuhoji ni kwa nini wanaume walihisi hitaji la kudhibiti wanawake tangu mwanzo. Lengo lilibaki katika kubadilisha miundo ya kijamii badala ya kuchunguza ukosefu wa usalama wa kihisia ambao unaunga mkono miundo hiyo. Kwa kushindwa kushughulikia unyonge wa kiume, wimbi la pili lilikosa fursa ya kupinga misingi ya kisaikolojia ya mfumo dume.

Zaidi ya hayo, wimbi la pili mara nyingi lilikosolewa kwa kujali hasa uzoefu wa wanawake weupe wa tabaka la kati. Wanafeministi kama bell hooks na Audre Lorde walibainisha kuwa vuguvugu hili halikushughulikia vya kutosha muingiliano wa ukandamizaji unaowakabili wanawake wa rangi, wanawake wa tabaka la wafanyakazi, na watu wa LGBTQ+. Kuzingatia haki za uzazi na usawa mahali pa kazi, ingawa kulikuwa muhimu, hakukuzingatia kikamilifu hali halisi tofauti zinazowakabili wanawake kutoka makundi yaliyotengwa. Ukosoaji huu baadaye ungechochea maendeleo ya ufeministi wa kimuingiliano katika wimbi la tatu.

Kwa mukhtasari, ingawa wimbi la pili la ufeministi lilipiga hatua muhimu katika kupanua mapambano ya usawa wa kijinsia katika nyanja za haki za mahali pa kazi, uhuru wa uzazi, na matarajio ya kijamii, halikushughulikia suala la msingi la unyonge wa kiume. Mwelekeo wa vuguvugu hili kwenye miundo ya nje ya ukandamizaji uliacha vichocheo vya kisaikolojia vya ndani vya mfumo dume vikiwa havijachunguzwa sana. Kama matokeo, wakati wimbi la pili lilisaidia kupinga majukumu ya jadi ya kijinsia na kupanua fursa kwa wanawake, halikubomoa misingi ya kihisia ya mfumo dume inayowaweka wanaume katika udhibiti.

Wimbi la Tatu: Muingiliano na Utofauti

Wimbi la tatu la ufeministi liliibuka mapema miaka ya 1990 kama jibu la mapungufu yaliyoonekana katika wimbi la pili. Wimbi hili jipya lililenga kupanua mjadala wa kifeministi, likijumuisha anuwai kubwa zaidi ya uzoefu na utambulisho katika mazungumzo kuhusu usawa wa kijinsia. Wakati mawimbi ya awali ya ufeministi mara nyingi yalijikita katika uzoefu wa wanawake weupe wa tabaka la kati, wimbi la tatu lilitaka kuwa jumuishi zaidi, likisisitiza umuhimu wa muingiliano wa utambulisho (intersectionality)—wazo kwamba ukandamizaji wa kijinsia haupo peke yake bali huingiliana na aina nyingine za ukandamizaji, kama vile rangi, tabaka, ujinsia, na uwezo.

Kimberlé Crenshaw, msomi mashuhuri wa sheria, kwanza aliunda neno muingiliano (intersectionality) mnamo mwaka 1989. Alidai kwamba wanawake wa rangi, hasa, wanakabiliwa na aina ya kipekee ya ubaguzi inayoibuka kwenye makutano ya rangi na jinsia. Dhana hii ikawa msingi wa ufeministi wa wimbi la tatu, ambao ulitafuta kujumuisha sauti za wanawake wa rangi, watu wa LGBTQ+, wanawake wa tabaka la wafanyakazi, na makundi mengine yaliyotengwa ambayo mara nyingi yalikuwa yametengwa kutoka katika vuguvugu kuu za kifeministi. Wanafeministi wa wimbi la tatu walitambua kwamba ukosefu wa usawa wa kijinsia unachukuliwa tofauti na wanawake kulingana na miktadha yao ya kijamii, kitamaduni, na kiuchumi.

Wimbi hili pia lilishuhudia kuondoka kutoka katika mitazamo ya kiasili ya jinsia ambayo ilikuwa imetawala mijadala ya awali ya kifeministi. Wakati wanafeministi wa wimbi la pili mara nyingi walilenga wazo la uzoefu wa pamoja wa uwanamke, wanafeministi wa wimbi la tatu kama Judith Butler walipinga dhana kwamba jinsia ni kategoria isiyobadilika au ya asili. Katika kazi yake yenye ushawishi mkubwa "Gender Trouble" (1990), Butler alidai kwamba jinsia si tabia ya asili bali ni utendaji—kitu ambacho watu hukitekeleza kupitia tabia zao, mavazi, na mwingiliano wa kijamii. Dhana hii ya unyumbufu wa jinsia (gender fluidity) ilifungua njia mpya za fikra za kifeministi, ikiruhusu uelewa wa kina zaidi wa njia ambazo majukumu ya kijinsia hujengwa na kutekelezwa.

Wakati wimbi la tatu lilifanya maendeleo makubwa katika kupanua mazungumzo ya kifeministi ili kujumuisha aina mbalimbali za uzoefu, bado lilishindwa kushirikiana kikamilifu na suala la unyonge wa kiume. Licha ya ukweli kwamba wimbi hili lilianzisha dhana kama uanaume sumu (toxic masculinity) na kuanza kukosoa njia ambazo mifumo ya mfumo dume inadhuru wanaume na wanawake, halikuchunguza kwa kina sababu za kisaikolojia nyuma ya utawala wa kiume. Mijadala kuhusu uanaume mara nyingi ilijikita katika jinsi wanaume, pia, wao ni waathirika wa mfumo dume, lakini haikuchunguza kikamilifu ukosefu wa usalama na hofu inayowalazimu wanaume kudai utawala hapo awali.

Dhana ya uanaume sumu—wazo kwamba kanuni za jadi za kiume zinawahamasisha wanaume kukandamiza hisia zao, kuonyesha uchokozi, na kuwatawala wengine—ikawa kitovu cha ufeministi wa wimbi la tatu. Wanaharakati na wasomi kwa pamoja walidai kwamba kanuni hizi sio tu zinadhuru wanawake bali pia zinazuia uwezo wa wanaume kueleza hisia zao kikamilifu. Hata hivyo, wimbi la tatu halikwenda mbali kutosha katika kuchunguza mizizi ya kisaikolojia ya tabia hizi. Kwa nini wanaume wanahisi hitaji la kutawala? Wanafidia hofu gani na ukosefu gani wa usalama wanapojihusisha na tabia za uchokozi au za kudhibiti? Maswali haya yalibaki kwa kiasi kikubwa bila majibu.

Kiini cha unyonge wa kiume ni hisia kubwa ya kutotosheleza—imani kwamba wanaume wana thamani tu ikiwa wanaweza kuthibitisha utawala wao juu ya wengine, hasa wanawake. Ukosefu huu wa usalama unawasukuma wanaume kujenga na kudumisha mifumo ya mfumo dume inayoondoa na kuwakandamiza wanawake. Ingawa wanafeministi wa wimbi la tatu walikosoa miundo ya kijamii inayodumisha utawala wa kiume, hawakuingia kwa kina katika mienendo ya kihisia inayodumisha miundo hii. Kama matokeo, wimbi la tatu, kama yaliyotangulia, lilishughulikia dhihirisho la nje la mfumo dume lakini liliacha misingi yake ya ndani ya kisaikolojia bila kuguswa.

Zaidi ya hayo, mwelekeo wa wimbi la tatu kwenye uwezeshaji wa mtu binafsi na utambulisho wa kibinafsi wakati mwingine ulipotosha umakini kutoka katika ukosoaji mpana wa ukandamizaji wa kimuundo. Wanafeministi wa wimbi la tatu walisisitiza umuhimu wa kujieleza na uhuru wa kibinafsi, wakiwahamasisha wanawake kukumbatia utambulisho wao wa kipekee na kupinga matarajio ya kijamii. Mwelekeo huu katika uwezeshaji wa kibinafsi ulikuwa marekebisho muhimu kwa mbinu ya pamoja zaidi ya wimbi la pili, lakini pia ulimaanisha kwamba wimbi la tatu wakati mwingine lilipuuza sababu za kimuundo zinazoendeleza ukosefu wa usawa wa kijinsia. Msisitizo wa chaguo la kibinafsi, ingawa lilikuwa la ukombozi kwa wengine, haukutafsiriwa kila wakati kuwa hatua ya pamoja ya kubomoa mifumo ya mfumo dume na utawala wa kiume.

Mchango mwingine muhimu wa wimbi la tatu ulikuwa kufafanua upya ujinsia na ukombozi wa kingono. Wakati vuguvugu za awali za kifeministi mara nyingi zilikuwa zimetazama ujinsia kupitia lenzi ya ukandamizaji, wanafeministi wa wimbi la tatu walikumbatia mtazamo tofauti zaidi wa kujieleza kingono, wakidai kwamba wanawake wanapaswa kuwa na haki ya kufafanua na kufurahia ujinsia wao kwa masharti yao wenyewe. Watu kama Rebecca Walker, mmoja wa sauti kuu katika ufeministi wa wimbi la tatu, walisherehekea haki ya wanawake ya kuchunguza tamaa zao na kukataa hukumu za kijamii kuhusu tabia yao ya ngono. Hata hivyo, hata katika mijadala hii kuhusu uhuru wa kingono, suala la udhibiti wa kiume juu ya miili ya wanawake—uliojikita katika unyonge wa kiume—halikuchunguzwa kikamilifu.

Vuguvugu la #MeToo, ambalo lilipata umaarufu mwishoni mwa miaka ya 2010, linaweza kuonekana kama mwendelezo wa juhudi za ufeministi wa wimbi la tatu kushughulikia ukatili wa kijinsia na unyanyasaji. Vuguvugu hili liliangazia asili iliyoenea ya ukatili wa kijinsia na liliunda jukwaa kwa wanawake kushiriki hadithi zao, mara nyingi likiwawajibisha wanaume wenye nguvu kwa matendo yao. Wakati #MeToo ilikuwa hatua kubwa mbele katika kufichua unyanyasaji wa mfumo dume, bado haikushirikiana kikamilifu na mienendo ya kisaikolojia inayosukuma wanaume kufanya vitendo vya vurugu na udhibiti. Vuguvugu hili lilijikita katika matokeo ya mfumo dume—jinsi wanawake wanavyofanywa waathirika na uchokozi wa kiume—bila kushughulikia ukosefu wa usalama wa ndani unaowahamasisha wanaume kutawala kwanza.

Kwa mukhtasari, ingawa wimbi la tatu la ufeministi lilifanikiwa katika kupanua mazungumzo ya kifeministi ili kujumuisha aina mbalimbali za uzoefu na utambulisho, halikushughulikia kikamilifu suala la unyonge wa kiume. Kwa kujikita kwenye miundo ya nje ya mfumo dume na kukosoa uanaume sumu, wanafeministi wa wimbi la tatu walipiga hatua muhimu katika kuendeleza usawa wa kijinsia. Hata hivyo, bila kukabiliana na mizizi ya kisaikolojia ya utawala wa kiume—hofu na ukosefu wa usalama unaowasukuma wanaume kudai udhibiti juu ya wanawake—wimbi la tatu halikuweza kubomoa kikamilifu misingi ya kihisia ya mfumo dume. Mazungumzo kuhusu uanaume yalibaki kuwa ya juu juu, yakiacha masuala ya kina ya unyonge wa kiume bila kuchunguzwa.

Wimbi la Nne: Uanaharakati wa Kidijitali na Vuguvugu la #MeToo

Wimbi la nne la ufeministi, ambalo lilianza mwanzoni mwa miaka ya 2010, linatambulika na matumizi yake ya majukwaa ya kidijitali na mitandao ya kijamii kukuza usawa wa kijinsia na kupambana na ukatili wa kijinsia. Wimbi hili la ufeministi lilizaliwa kutokana na upatikanaji mpana wa mtandao na kuinuka kwa uanaharakati wa mtandaoni, ambao uliruhusu watu binafsi kuungana, kushiriki hadithi zao, na kupanga vuguvugu katika kiwango cha kimataifa. Lebo za reli (Hashtags) kama #MeToo, #TimesUp, na #YesAllWomen zimechukua jukumu kuu katika kuelekeza umakini kwenye masuala kama unyanyasaji wa kijinsia, ubaguzi mahali pa kazi, na utamaduni wa ubakaji (rape culture).

Mstari wa mbele wa wimbi hili ni vuguvugu la #MeToo, ambalo lilianza mwaka 2006 lakini lilipata utambuzi wa kimataifa mwaka 2017 wakati visa vya unyanyasaji wa kijinsia na udhalilishaji wa watu mashuhuri vilipofichuliwa huko Hollywood. Vuguvugu hili liliwapa sauti manusura wa ukatili wa kijinsia, likiwapa ujasiri wa kujitokeza na kushiriki hadithi zao, mara nyingi kwa mara ya kwanza. Wanawake (na wanaume) ulimwenguni kote walianza kutumia lebo ya reli #MeToo kushiriki uzoefu wao wa unyanyasaji na udhalilishaji, wakiunda sauti yenye nguvu ya pamoja iliyoishurutisha jamii kukabiliana na kuenea kwa ukatili wa kijinsia.

Moja ya athari kubwa zaidi za vuguvugu la #MeToo ilikuwa uwezo wake wa kuwawajibisha wanaume wenye nguvu kwa matendo yao. Watu mashuhuri, ikiwa ni pamoja na mtayarishaji wa filamu Harvey Weinstein, walikabiliwa na uchunguzi wa umma na matokeo ya kisheria kwa tabia zao za unyanyasaji. Vuguvugu hili pia lilileta mabadiliko ya maana mahali pa kazi, ambapo sera zinazohusu unyanyasaji wa kijinsia ziliangaliwa upya, na waathirika wengi zaidi walihisi kuwezeshwa kuzungumza dhidi ya wanyanyasaji wao. Kwa kutumia uanaharakati wa kidijitali, wimbi la nne lilifanikiwa kupaza sauti za wale ambao walikuwa wamenyamazishwa na mfumo dume na kuziwajibisha taasisi kwa jukumu lao katika kuendeleza ukosefu wa usawa wa kijinsia.

Hata hivyo, wakati vuguvugu la #MeToo na mipango mingine ya wimbi la nne imepiga hatua kubwa katika kushughulikia matokeo ya mfumo dume, hazijashirikiana kikamilifu na mizizi ya kisaikolojia ya utawala wa kiume. Vuguvugu hili limekuwa na mafanikio makubwa katika kufichua na kulaani tabia za kiume za unyanyasaji, lakini halijachunguza kwa kina sababu za msingi kwa nini wanaume hujihusisha na tabia kama hizo. Kwa nini wanaume wanahisi kulazimika kudai utawala juu ya wanawake kupitia vurugu au unyanyasaji? Ni ukosefu gani wa usalama wa kihisia unaoendesha mifumo hii ya udhibiti na unyanyasaji? Maswali haya, ingawa ni muhimu kwa ajili ya kubomoa mfumo dume katika msingi wake, bado hayajashughulikiwa kikamilifu katika mjadala wa wimbi la nne.

Katika kiini cha ukatili wa mfumo dume ni unyonge wa kiume—hofu iliyokita mizizi ya kupoteza madaraka, udhibiti, na hadhi. Wanaume wanaojihusisha na unyanyasaji wa kijinsia au vurugu mara nyingi hufanya hivyo ili kuimarisha hisia zao za ukuu na kuficha udhaifu wao wa kihisia. Ukosefu wa usalama unaowasukuma wanaume kudai utawala juu ya wanawake ni nguvu ileile ya kisaikolojia inayoendeleza mifumo dume. Bila kushughulikia vichocheo hivi vya kihisia, mapambano dhidi ya mfumo dume yapo katika hatari ya kuwa mzunguko usio na mwisho wa upinzani, ambapo dalili za utawala wa kiume zinalengwa lakini chanzo kikuu—unyonge wa kiume—kinabaki bila kuguswa.

Zaidi ya hayo, wimbi la nne la ufeministi limeangazia hitaji la muingiliano (intersectionality) katika kushughulikia ukosefu wa usawa wa kijinsia. Vuguvugu kama #MeToo limekosolewa kwa kujikita mwanzoni katika uzoefu wa wanawake weupe, wenye ukwasi, na kuacha nje hadithi za wanawake wa rangi, wanawake wa tabaka la wafanyakazi, na watu wa LGBTQ+. Ukosoaji huu unaakisi mapungufu ya mawimbi ya awali ya ufeministi, ambayo mara nyingi yalishindwa kuzingatia tabaka nyingi za ukandamizaji ambazo wanawake waliotengwa wanakabiliana nazo. Wakati wimbi la nne limefanya juhudi za kushughulikia ukosoaji huu kwa kupaza sauti za makundi tofauti zaidi, bado halijakabiliana kikamilifu na mienendo ya kihisia ya unyonge wa kiume, ambayo huathiri wanaume wa asili zote za kikabila, kiuchumi, na kijamii.

Matumizi ya uanaharakati wa kidijitali bila shaka imekuwa nguvu ya wimbi la nne. Majukwaa kama Twitter, Facebook, na Instagram yamewawezesha wanafeministi kufikia hadhira ya kimataifa na kuungana na wengine kwa njia ambazo hazikuwezekana wakati wa mawimbi ya awali. Mapinduzi haya ya kidijitali yameruhusu uandaaji na uhamasishaji wa haraka, na kufanya wimbi la nne kuwa moja ya aina za ufeministi jumuishi na zinazopatikana kwa urahisi zaidi hadi sasa. Hata hivyo, ingawa vuguvugu la #MeToo na uanaharakati wa kidijitali vimeleta mazungumzo muhimu kuhusu uanaume sumu, ukatili wa kijinsia, na uwajibikaji, bado havijashughulikia kikamilifu mizizi ya kihisia ya masuala haya.

Uhitaji wa Wimbi la Tano: Kushughulikia Unyonge wa Kiume

Kadiri wimbi la nne linavyoendelea kufunuliwa, imezidi kuwa wazi kwamba ufeministi lazima ubadilike kwa mara nyingine ili kukabiliana na miundo ya kina zaidi ya kihisia inayodumisha mfumo dume. Unyonge wa kiume, hofu na ukosefu wa usalama vinavyowasukuma wanaume kutawala na kudhibiti, bado ni sehemu iliyokosekana katika mjadala wa kifeministi. Ingawa wimbi la nne limeshughulikia kwa ufanisi dalili nyingi za mfumo dume—kama vile unyanyasaji wa kijinsia, ubaguzi mahali pa kazi, na ukatili wa kijinsia—halijachunguza kikamilifu mizizi ya kihisia ya tabia hizi.

Pengo hili linaangazia hitaji la Wimbi la Tano la ufeministi, ambalo linajumuisha mwelekeo wa kisaikolojia katika ukosoaji wake wa mfumo dume. Wimbi la Tano lazima lishughulikie mienendo ya ndani ya madaraka ya kiume—hofu ya kutotosheleza, hitaji la utawala, na majeraha ya kihisia ambayo mfumo dume unayasababisha kwa wanaume na wanawake. Kwa kukabiliana na unyonge wa kiume moja kwa moja, wimbi hili jipya la ufeministi lingeweza kuvuka changamoto za juu juu za mfumo dume na kulenga vichocheo vya kihisia vinavyouendeleza.

Wimbi la Tano lingelenga si tu dhihirisho la nje la utawala wa kiume bali pia ukosefu wa usalama wa ndani unaowalazimu wanaume kudai udhibiti juu ya wanawake. Lingesisitiza umuhimu wa uponyaji wa kihisia kwa wanaume na wanawake, likitambua kwamba mfumo dume unawadhuru wote kwa kuwalazimisha wanaume katika majukumu magumu yanayokandamiza udhaifu na hisia zao. Kwa kukuza uelewa (empathy), akili ya kihisia (emotional intelligence), na ufahamu wa kisaikolojia, Wimbi la Tano lingeweza kutengeneza njia ya mbinu jumuishi zaidi ya usawa wa kijinsia.

Wimbi hili jipya la ufeministi sio tu lingepinga mifumo ya madaraka inayoendeleza utawala wa kiume bali pia kutafuta kuponya majeraha ya kihisia yanayowasukuma wanaume kudumisha mifumo hiyo. Kwa kushughulikia ukosefu wa usalama na hofu ambazo ziko kwenye kiini cha mfumo dume, Wimbi la Tano lingeweza kutoa njia kuelekea usawa wa kweli—ambapo wanaume na wanawake wako huru kueleza hisia zao kikamilifu bila hitaji la utawala au udhibiti.

Wimbi la Tano: Kukabiliana na Unyonge wa Kiume na Kubomoa Misingi ya Kihisia ya Mfumo Dume

Tunaposonga mbele kutoka kwenye wimbi la nne, inazidi kuwa wazi kwamba vuguvugu la kifeministi lazima likumbatie awamu mpya ya mageuzi—Wimbi la Tano. Wimbi hili linawakilisha mabadiliko muhimu ya mwelekeo, ambayo yanakubali mapungufu ya juhudi za awali za kifeministi katika kushughulikia mienendo ya ndani ya kihisia inayoendeleza mfumo dume. Ingawa mawimbi ya awali yamefanikiwa katika kupinga miundo ya nje ya utawala wa kiume—sheria, kanuni za kijamii, na desturi za taasisi—hakuna hata moja ambalo limekabiliana kikamilifu na mizizi ya kisaikolojia ya mfumo dume, ambayo ni unyonge wa kiume.

Unyonge wa kiume ni dhana inayoelezea ukosefu wa usalama uliojikita kwa kina na hofu ambayo huwasukuma wanaume kudai utawala na udhibiti juu ya wengine, hasa wanawake. Ukosefu huu wa usalama wa kihisia, ambao mara nyingi hufichwa na uchokozi au utawala, ndio mzizi mkuu wa mfumo dume. Wanaume wanaohisi dhaifu au kutotosheleza hujengwa na jamii kuthibitisha ukuu wao kupitia mienendo ya madaraka, hivyo kuimarisha mifumo dume. Bila kushughulikia misingi hii ya kihisia, vuguvugu za kifeministi, wakati mwingine, zimejikuta katika mzunguko wa kushughulikia dalili za mfumo dume bila kubomoa vyanzo vyake vikuu.

Kwa hivyo, Wimbi la Tano la ufeministi lazima lijikite katika mienendo ya ndani ya madaraka ya kiume—hofu, ukosefu wa usalama, na ukandamizaji wa hisia—ambayo iko katika kiini cha utawala wa kiume. Wimbi hili sio tu lingepinga miundo ya kijamii inayoendeleza mfumo dume bali pia kusisitiza umuhimu wa kuponya majeraha ya kihisia ambayo wanaume na wanawake wote hubeba kutokana na kuishi katika jamii ya mfumo dume. Kwa kujikita katika mwelekeo wa kisaikolojia wa ukosefu wa usawa wa kijinsia, Wimbi la Tano linaweza kushughulikia vyanzo vikuu vya mfumo dume na kutengeneza njia kwa ulimwengu wenye usawa na uelewa zaidi.

Kuelewa Unyonge wa Kiume kama Mzizi Mkuu wa Mfumo Dume

Mfumo dume, katika kiini chake, unadumishwa na hofu iliyokita mizizi ndani ya wanaume—hofu ya kupoteza madaraka, udhibiti, na hadhi. Hofu hii mara nyingi haisemwi, imezikwa chini ya tabaka za malezi ya kijamii ambayo huwafundisha wanaume kukandamiza udhaifu wao na kuonyesha nguvu kwa gharama yoyote. Tangu wakiwa wadogo, wavulana wanafundishwa kwamba kueleza hisia ni dalili ya ulegevu, na kwamba kuwa "mwanaume wa kweli" kunamaanisha kuwa na udhibiti—wa nafsi yako, wa wengine, na wa ulimwengu unaowazunguka. Mafunzo haya yanaunda msingi wa uanaume sumu, matarajio ya kitamaduni kwamba wanaume lazima watawale ili kuthibitisha thamani yao.

Wimbi la Tano la ufeministi lazima likabiliane na mienendo hii ya kihisia uso kwa uso. Kwa kutambua kwamba utawala wa kiume si tu zao la malezi ya kijamii au kanuni za kitamaduni, bali ni mbinu ya kujihami ya kisaikolojia iliyojikita katika unyonge wa kiume, wanafeministi wanaweza kuanza kubomoa miundo ya kihisia inayosimika mfumo dume. Wanaume wanaohisi salama kihisia—ambao wanaruhusiwa kuonyesha udhaifu, huzuni, na hofu—wana uwezekano mdogo wa kuhisi hitaji la kudai utawala juu ya wengine. Kwa njia hii, kushughulikia afya ya kihisia ya wanaume sio tu kuna faida kwa wanaume wenyewe bali pia ni muhimu kwa lengo pana la usawa wa kijinsia.

Dhana ya unyonge wa kiume pia inasaidia kueleza kwa nini mifumo ya mfumo dume ina ustahimilivu sana. Hata wakati vuguvugu za kifeministi zinapopiga hatua katika kupata haki za kisheria au kubadilisha kanuni za kijamii, msingi wa kihisia wa mfumo dume unabaki imara, ukiruhusu kujibadilisha na kuibuka tena katika aina mpya. Ilimradi wanaume wanaendelea kuhisi kwamba thamani yao inategemea uwezo wao wa kudhibiti, mfumo dume utatafuta njia za kujiendeleza. Ndiyo maana mawimbi ya awali ya ufeministi, licha ya mafanikio yao, yameshindwa kubomoa kikamilifu utawala wa kiume. Wimbi la Tano, kwa kushughulikia vichocheo vya kisaikolojia vya mfumo dume, linatoa mbinu mpya ambayo inaweza hatimaye kuvunja mzunguko huu.

Kuponya Majeraha ya Kihisia ya Mfumo Dume

Wimbi la Tano lazima pia lipe kipaumbele uponyaji—sio tu kwa wanawake, bali pia kwa wanaume. Wakati mfumo dume unawapa wanaume upendeleo kwa njia nyingi, pia unawafunga ndani ya fasili finyu za uanaume, ukiwalazimisha kukandamiza hisia zao na kuendana na majukumu magumu ya kijinsia. Ukandamizaji huu wa hisia unawadhuru wanaume kwa kuwatenganisha na udhaifu wao wenyewe, uelewa (empathy), na kujieleza kihisia. Pia unawadhuru wanawake, kwani wanaume ambao wametenganishwa na hisia zao wana uwezekano mkubwa wa kuhamishia ukosefu wao wa usalama kwa wengine, mara nyingi katika mfumo wa utawala, udhibiti, au uchokozi.

Kwa njia hii, mfumo dume unasababisha majeraha ya kihisia kwa jinsia zote. Kwa wanawake, majeraha haya huchukua sura ya ukandamizaji, kufanywa kuwa vitu (objectification), na kukosa uwezo. Kwa wanaume, hujidhihirisha kama kutengwa kihisia, shinikizo la kuendana na matarajio, na kutokuwa na uwezo wa kuwa wazi kihisia. Wimbi la Tano lazima litambue majeraha haya na kutoa njia kuelekea uponyaji na maridhiano. Mchakato huu wa uponyaji ungehusisha kuwahamasisha wanaume kukabiliana na hofu zao, kueleza hisia zao, na kukumbatia fasili pana zaidi ya uanaume—ile inayothamini uelewa, huruma, na akili ya kihisia kuliko udhibiti na utawala.

Mbinu hii inawakilisha kuondoka kwa kiasi kikubwa kutoka kwa mtindo wa kimapambano ambao mara nyingi umetambulisha vuguvugu za awali za kifeministi. Ingawa mawimbi ya awali yamejikita kwa usahihi katika kupinga mamlaka ya kiume, Wimbi la Tano lingetafuta kubadilisha miundo ya kihisia inayoshikilia mamlaka hayo. Badala ya kuwaweka wanaume na wanawake kama maadui katika mapambano ya usawa, Wimbi la Tano lingehimiza mbinu ya ushirikiano inayotambua hitaji la wanaume na wanawake kupona kutokana na uharibifu wa kihisia uliosababishwa na mfumo dume.

Mchakato huu wa uponyaji ungehitaji mabadiliko ya kitamaduni katika jinsi tunavyofikiria kuhusu uanaume. Wavulana na wanaume wangehitaji kuhamasishwa kuchunguza hisia zao, kuonyesha udhaifu, na kukataa wazo kwamba utawala ndio njia pekee ya kuwa na thamani. Shule, sehemu za kazi, na jamii zingehitaji kujenga mazingira ambapo kujua kusoma na kuandika kihisia (emotional literacy) kunathaminiwa, na ambapo wanaume wanafundishwa kwamba uelewa na ushirikiano ni nguvu, sio udhaifu. Kwa njia hii, Wimbi la Tano linaweza kuunda mazingira ya mabadiliko ya kudumu, si tu kwa upande wa haki za kisheria au kanuni za kijamii bali katika afya ya kihisia ya watu binafsi na jamii.

Ufeministi kama Juhudi ya Pamoja kwa Ukuaji wa Kihisia

Kipengele kikuu cha Wimbi la Tano ni wazo kwamba ufeministi lazima uwe juhudi ya ushirikiano. Mawimbi ya awali ya ufeministi mara nyingi yamewasilishwa kama vita kati ya wanaume na wanawake, huku wanawake wakipambana kupata haki na madaraka katika ulimwengu unaotawaliwa na wanaume. Ingawa mapambano haya yalikuwa ya lazima na ya haki, wakati mwingine yaliimarisha hisia ya mgawanyiko kati ya jinsia, yakiwaweka wanaume kama wakandamizaji na wanawake kama waathirika. Wimbi la Tano, hata hivyo, lingetafuta kuvuka mtazamo huu wa pande mbili (binary) na kujikita katika pambano la pamoja la kihisia ambalo mfumo dume unaliweka kwa watu wote, bila kujali jinsia.

Kwa kukubali kwamba unyonge wa kiume unawadhuru wanaume na wanawake, Wimbi la Tano linatoa maono jumuishi zaidi ya ufeministi—yale yanayotaka uponyaji wa pamoja badala ya mgawanyiko. Mbinu hii ya ushirikiano ingehusisha wanaume na wanawake kufanya kazi pamoja kubomoa miundo ya kihisia ya mfumo dume, wakitambua kwamba uelewa, udhaifu, na kujieleza kihisia sio asili ya kike bali ni sifa muhimu za kibinadamu ambazo zinafaidisha kila mtu.

Ufeministi, katika wimbi hili jipya, hautaonekana tena kama tishio kwa uanaume bali kama fursa kwa wanaume kufafanua upya majukumu yao katika jamii. Wanaume wangealikwa kujiunga na vuguvugu la kifeministi si kwa sababu ya hatia au wajibu bali kutokana na hamu ya kweli ya kupona kutokana na uharibifu wa kihisia ambao mfumo dume umewasababishia. Kwa njia hii, Wimbi la Tano linaweza kubadilisha ufeministi kuwa vuguvugu linalotafuta kumkomboa kila mtu kutoka kwenye vifungo vya majukumu magumu ya kijinsia na mienendo sumu ya madaraka.

Kushughulikia Chanzo Kikuu cha Mfumo Dume

Wimbi la Tano la ufeministi linatoa hatua muhimu ya mabadiliko katika pambano la muda mrefu la usawa wa kijinsia. Ingawa mawimbi yaliyotangulia yamepiga hatua kubwa katika kupinga mifumo ya nje ya mfumo dume—sheria, sera, desturi za mahali pa kazi, na kanuni za kijamii—labda bila kukusudia yameunga mkono mfumo huo huo wanaotaka kuubomoa kwa kutoshughulikia chanzo chake kikuu. Kwa kujikita pekee katika masuala ya nje, vuguvugu za kifeministi zimeruhusu unyonge wa kiume—hofu iliyokita mizizi na ukosefu wa usalama ambao unawasuka wanaume kudai utawala—kubaki bila kupingwa, na hivyo kuwezesha mfumo dume kujibadilisha na kudumu.

Mfumo dume hustawi kwenye ukandamizaji wa hisia na hofu kwamba wanaume watapoteza madaraka ikiwa hawako katika udhibiti. Ukosefu huu wa usalama unawasuka wanaume kuunda mifumo ya utawala, kuimarisha ukosefu wa usawa wa kijinsia katika kila ngazi ya jamii. Bila kukabiliana na mienendo hii ya kisaikolojia, vuguvugu za kifeministi zipo katika hatari ya kupambana na dalili za mfumo dume badala ya ugonjwa wenyewe. Kwa kushughulikia unyonge wa kiume, ufeministi unaweza kuhamisha mwelekeo wake kutoka katika kupambana na dhihirisho la nje la utawala wa kiume hadi kubomoa miundo ya ndani ya kihisia inayoudumisha.

Ikiwa vuguvugu za kifeministi zitaendelea kupambana tu na masuala ya juu juu ya mfumo dume—kama vile unyanyasaji wa kijinsia, ukosefu wa usawa mahali pa kazi, na haki za uzazi—bila kushughulikia vichocheo vya kihisia vya tabia hizi, zinaweza, bila kukusudia, kuwa zinaimarisha mifumo ileile wanayojaribu kuibomoa. Kwa maneno mengine, kwa kutopinga chanzo kikuu, juhudi za kifeministi zipo katika hatari ya kuwa sehemu ya mzunguko wa mfumo dume, zikitibu dalili huku zikiacha kiini chake kikiwa imara.

Wimbi la Tano lazima lijinasue kutoka katika mzunguko huu. Kwa kujumuisha mwelekeo wa kisaikolojia na kujikita katika unyonge wa kiume, Wimbi la Tano linaweza hatimaye kulenga misingi ya kihisia ya mfumo dume. Mbinu hii mpya sio tu ingewakomboa wanawake kutoka katika mifumo ya ukandamizaji bali pia kuwapa wanaume fursa ya kupona kutokana na uharibifu wa kihisia uliosababishwa na kanuni za mfumo dume. Lingekuża jamii ambapo watu wa jinsia zote wako huru kueleza hisia zao, kukumbatia udhaifu wao, na kukataa wazo kwamba utawala ni kipimo cha thamani.

Kwa kushughulikia chanzo kikuu—unyonge wa kiume—ufeministi unaweza kuwa nguvu ya mabadiliko ya kweli, ukitengeneza ulimwengu ambapo usawa wa kijinsia si tu ukweli wa kisheria au wa kijamii bali ni wa kihisia pia. Wimbi la Tano ni wito wa kusonga mbele zaidi ya mapambano ya nje ya mfumo dume na kujikita katika uponyaji wa ndani ambao ni wa lazima ili kuubomoa mara moja na kwa wote.